Varllam Shallamov

Tregimet e Kollimës

(Përmbledhje)

Varllam Shallamov: Tregimet e Kollimës – Tregime,

Përktheu: Çezar Kurti,

Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1995.

NËPËR DËBORË

Si hapet rruga nëpër një djerrinë të mbuluar me dëborë? Përpara të gjithëve ecën një njeri, duke djersitur dhe duke sharë, duke hedhur me vështirësi herë njërën këmbë, herë tjetrën, duke ngecur herë pas here në dëborën e shkrifët dhe të thellë. Ky njeri shkon larg, duke e shënuar rrugën e tij me ca gropa të zeza jo të njëtrajtshme. Ai lodhet, shtrihet mbi dëborë, ndez një cigare dhe tymi i mahorkës nderet si një re e kaltërt mbi dëborën e bardhë e të ndritshme. Ky njeri shkon më larg, por reja rri akoma pezull atje ku ai pati pushuar, ajri është pothuaj se i palëvizshëm. Rruga hapet gjithnjë në ditë të qeta, në mënyrë që era të mos i mbulojë gjurmët e lëna nga njeriu me aq mundim. Njeriu vetë i cakton orientuesit në pafundësinë e dëborës - ndonjë shkemb apo ndonjë dru të lartë. Ai e drejton trupin e tij nëpër dëborë, ashtu sikundër drejton timonieri varkën nëpër lumë nga njëri kep në tjetrin.

Nëpër gjurmët jo të njëtrajtshme, nga të cilat është hapur një shteg i ngushtë, fillojnë të lëvizin pesë-gjashtë vetë të tjerë, duke ecur fare pranë njëri-tjetrit. Ata shkelin afër gjurmës, por kurrë në gjurmë. Pasi arrijnë deri në vendin e caktuar që më parë, ata kthehen prapa dhe nisin të ecin përsëri në mënyrë të tillë që të shkelin nëpër djerrinën me dëborë atë vend, ku akoma nuk ka shkelur këmba e njeriut. Rruga u hap. Nëpër të mund të ecin njerëz, slita të ngarkuara, traktorë. Po të kishin ecur në rrugën e të parit dhe të kishin shkelur në gjurmët e tij, do të ishte formuar një shteg i ngushtë, që mezi do të mund të kalohej, një tegel dhe jo rrugë, ca gropa, nëpër të cilat kalohet më me vështirësi se nëpër djerrinë. I pari e ka më të vështirë nga të gjithë, prandaj kur ai lodhet dhe s'ka më fuqi, në vend të tij po nga ajo pesëshe e ballit del përpara një tjetër. Secili nga ata që ecin nëpër dëborë sipas gjurmëve të të parit, edhe sikur të jetë më i vogli, më i dobëti, duhet të ecë nëpër një copë djerrinë të pashkelur, dhe jo të shkelë mbi gjurmën e të parit. Me traktorë dhe kuaj ecin lexuesit por jo shkrimtarët.

LOJA ME BORXH

Po luanin kumar me karta tek kujdestari i kuajve Naumov. Rojet që bënin dezhurnin nuk hynin kurrë në barakën e kujdestarëve të kuajve, duke menduar me të drejtë se detyra e tyre kryesore ishte të vëzhgonin të burgosurit e dënuar në bazë të nenit pesëdhjetë e tetë. Pastaj, si rregull, kundërrevolucionarëve nuk ua besonin kuajt. Ç'është e vërteta, komandantët me shpirt praktik ankoheshin, sepse humbisnin në këtë menyrë punëtorët më të mirë dhe më të kujdesshëm.Por në këtë drejtim instruksioni ishte i rreptë dhe i prerë. Me një fjalë, tek kujdestarët e kuajve ndjeheshe më i sigurt se kudo, prandaj dhe çdo natë atje mblidheshin vjedhësit për të zhvilluar duelet e tyre me letra bixhozi.

Në cepin e djathtë të barakës, në shtretërit e poshtëm, ishin shtruar ca batanije pambuku ngjyra-ngjyra. Në shtyllën e qoshes ishte lidhur me tel një "kollimkë" e ndezur, domethënë një llampë e bërë me dorë që digjte avuj benzine. Në kapakun e një kutie konservash nguleshin dhe saldoheshin tre-katër tuba të hapur bakri, ja kjo ishte dhe e gjithë pajisja. Për të ndezur një llampë të tillë, në kapak vendoseshin disa kongjij të ndezur, benzina nxehej, avulli ngjitej lart nëpër tuba dhe gazi i benzinës merrte flakë porsa t'i vihej një fije shkrepse.

Sipër batanijeve ishte një jastëk i fëlliqur, i mbushur me pupla, dhe në të dy anët e tij, duke i mbledhur këmbët sipas mënyrës burjate, kishin zënë vend "partnerët". Kjo ishte poza klasike e betejës me letra bixhozi në burg. Sipër jastëkut ishte një tufë me letra të reja. Këto nuk ishin letra të zakonshme të fabrikës, ato ishin letra të bëra me dorë nga mjeshtërit e këtyre punëve me një shpejtësi të jashtëzakonshme. Për përgatitjen e tyre duhej letër (çfarëdo libri), një copë bukë (që mbllaçitej dhe shtrydhej nëpërmjet një lecke për të nxjerrë niseshten, e cila duhej për ngjitjen e letrave), një copë lapsi kopjativ (në vend të bojës tipografike) dhe një thikë (për prerjen e kallëpeve dhe të vetë letrave).

Letrat e sotme porsa ishin përgatitur nga një vëllim i Viktor Hygosë, libër që dikush e kishte harruar mbrëmë në zyrë. Letra ishte e trashë, e plotë, kështu që fletët nuk ishte nevoja të ngjiteshin, gjë që bëhet kur letra është e hollë. Gjatë kontrolleve që bëheshin në kamp lapsat kopjativë mblidheshin patjetër. Ata konfiskoheshin edhe kur kontrolloheshin pakot. Kjo bëhej jo vetëm për "parandalimin" e mundësisë së fallsifikimit të dokumentave dhe të vulave (piktorë të tillë kishte plot), por edhe për të mënjanuar çdo mundësi rivalizimi me monopolin shtetëror mbi prodhimin e letrave të bixhozit. Me lapësat kopjativë prodhonin bojëra dhe me këto bojëra nëpërmjet një kallëpi letre të përgatitur posaçërisht formonin vizatimet në letrat e bixhozit, dama, fante, dhjetëshe të të gjitha llojeve. Figurat dhe numrat nuk dalloheshin për nga ngjyra, pastaj lojtarët as që kanë nevojë t'i dallojnë ato për nga ngjyra. Kështu, për shëmbull, për fantin spathi vizatohej shenja përkatëse në të dy cepat e kundërt të letrës. Vendosja dhe forma e vizatimeve ka qenë për shekuj me radhë e njëllojtë, ndërsa aftësia për t'i bërë vetë letrat futet në programin e edukimit "kalorsiak" të xhepashit.

Tufa e letrave të reja ishte mbi jastëk dhe një nga lojtarët përplasi sipër saj dorën e fëlliqur me gishtërinjtë e hollë, të bardhë, që nuk ishin mësuar me punë. Thoi i gishtit të vogël kishte një gjatësi jo të natyrshme, që ishte gjithashtu një "shik" i xhepashëve, po ashtu sikundër ishin edhe "fikset", arturinat, domethënë kurorat prej bronzi që vendoseshin sipër dhëmbëve plotësisht të shëndetshëm. Kishte madje edhe mjeshtra, të vetëquajtur mjeshtra për proteza dhëmbësh, të cilët fitonin jo pak nga përgatitja e të këtilla kurorave që kërkoheshin gjithnjë e më shumë. Përsa u përket thonjve, lyerja e tyre me manikyr do të ishte bërë zakon në "botën e krimit", sikur të kishte mundësi të gjendej manikyri në kushtet e burgut. Thoi i verdhë dhe i lëmuar shndriste si të ishte ndonjë gur i çmuar. Me dorën e majtë i zoti i thoit lëmonte flokët e verdhë, të fëlliqur dhe ngjitës. Ai ishte qethur "boks" me kujdesin më të madh. Balli i ulët, pa asnjë rrudhë, shtëllungat e verdha të vetullave, goja e gjerë si çorape i jepnin pamjes së tij atë veçori të rëndësishme për pamjen e jashtme të një vjedhësi, siç është të mos rënit në sy. Fytyrën e kishte të tillë që ishte e pamundur ta mbaje mend. Sa ta shikoje e harroje, nuk mbaje mend dot asnjë tipar dhe as që mund ta njihje po ta takoje përsëri. Ky ishte Sevoçka, mjeshtri i njohur i "tercit", "stosit" dhe "burit (1) _ tre lojrave klasike me letra, interpretues i frymëzuar i mijëra rregullave të bixhozit, respektimi i rreptë i të cilave është i detyrueshëm në një betejë të vërtetë. Për Sevoçkën thoshnin se ai "luan me mjeshtëri", domethënë tregon aftësitë dhe shkathtësitë e një batakçiu. Natyrisht, ai ishte edhe batakçi, sepse tek e fundit një lojë e ndershme midis vjedhësish është një lojë e bazuar mbi mashtrimin: ndiq me vëmendje dhe zbulo hiletë e partnerit se kjo është e drejta jote, por tregohu i shkathët edhe për të mashtruar vetë ose për të "mbrojtur" një fitore të dyshimtë.

Zakonisht luanin dy vetë, një me një. Asnjëri nga mjeshtrit nuk e ulte veten duke marrë pjesë në lojrat në grup, si për shembull në "xing". Nuk kishin aspak frikë të uleshin për të luajtur me "lojtarët" e zotë, sikundër në shah, ku një luftëtar i vërtetë kërkon të ndeshet me kundërshtarin më të fortë.

Partner i Sevoçkës ishte vetë Naumovi, brigadieri i kujdestarëve të kuajve. Ai ishte më i madh në moshë se kundërshtari (mor po sa vjeç ishte vallë ky Sevoçka? Njëzet? Tridhjetë? Dyzetë?), flokëzi, me një shprehje kaq të përvuajtur të syve të zinj, të futur brenda, sa që sikur të mos e dija se Naumovi ishte një xhepash i trenave nga Kubani, do ta merrja për ndonjë murg - shtegtar apo anëtar të sektit të dëgjuar "Një zot e di", një sekt që ka nja dhjetë vjet që haset nëpër kampet tona. Kjo përshtypje thellohej kur shihje kordonin me kryqin prej kallaji që rrinte varur në qafën e Naumovit. Jakën e këmishës e kishte të zbërthyer. Ky kryq nuk ishte aspak një trill, improvizim apo dëshirë për të blasfemuar. Në atë kohë të gjithë vjedhësit mbanin në qafë kryqe prej alumini, që shërbenin si shenjë dalluese e urdhërit të tyre, si një farë tatuazhi.

Në vitet njëzet vjedhësit mbanin në kokë kasketa të shkollës teknike, kurse më parë mbanin "kapitanka". Në vitet dyzet ata mbanin "kubankat", përthyenin qafat e çizmeve prej leshi, kurse në qafë mbanin varur nga një kryq. Kryqi zakonisht ishte i lëmuar, por në rast se kishte piktorë, i detyronin t'u bënin me gjilpërë mbi kryq qëndima për tema të preferuara: një zemër, një letër bixhozi, një kryq, një grua lakuriq... Kryqi i Naumovit ishte i lëmuar. Ai rrinte varur në gjoksin e zi dhe lakuriq të Naumovit, duke penguar leximin e një tatuazhi ngjyrë blu, që ishte një citat i Eseninit, i vetmi poet që ishte i pranuar dhe i kanonizuar nga "bota e krimit":

Sa pak rrugë kemi shkelur,

Sa shumë gabime kemi bërë.

- Me çfarë do luash? - Mezi shqiptoi përmes dhëmbëve Sevoçka me një përbuzje të pafund.Edhe ky konsiderohej si një fillim i mirë loje.

- Ja, këto leckat. Këtë zhelen... - dhe Naumovi i ra vetes në supe.

- Për pesëqind po e luaj, - e vlerësoi kostumin Sevoçka.

Në vend të përgjigjes u dëgjuan shumë fjalë sharjeje me zë të lartë, që duhej ta bindnin kundërshtarin se plaçka kushtonte shumë më tepër. Spektatorët, që kishin rrethuar lojtarët, po prisnin me durim fundin e kësaj uverture tradicionale. Sevoçka nuk mbeti prapa dhe shante më ndyrazi, duke dashur të ulte çmimin. Më në fund kostumi u vlerësua me një mijë.

Sevoçka nga ana e tij vuri në "lojë" disa xhupa të përdorur. Pasi xhupat u vlerësuan dhe u hodhën menjëherë sipër batanijes, Sevoçka ndau letrat...

Unë dhe Garkunovi, një ish inxhinjer tekstilesh, sharronim dru për barakën e Naumovit. Kjo ishte punë nate. Pas ditës sonë të punës në galeri na duhej të sharronim dhe të çanim dru për njëzet e katër orë. Vinim tek kujdestarët e kuajve menjëherë pas darkës, këtu ishte më ngrohtë se në barakën tonë. Pas punës dezhurni i Naumovit hidhte në gavetat tona "supë" të ftohtë, mbeturinat e të vetmes gjellë të përhershme, që në menynë e menxës quhej "borsh ukrainas", dhe na jepte nga një copë bukë. Ne uleshim në dysheme, në ndonjë qoshe, dhe hanim shpejt e shpejt atë që e kishim fituar me djersë. Hanim në errësirë të plotë, sepse "benzinkat" e barakës ndriçonin vendin e lojës, por, sipas vëzhgimeve të veteranëve të burgjeve, "luga e gjen vendin për në gojë pa u gabuar". Tani po shihnim lojën e Sevoçkës me Naumovin.

Naumovi e humbi "zhelen" e tij. Pantallonat dhe xhaketa ishin mbi batanije, afër Sevoçkës. Po luanin për jastëkun. Thoi i Sevoçkës vizatonte në ajër ca qëndisma të ndërlikuara. Letrat herë zhdukeshin në pëllëmbën e tij, herë shfaqeshin përsëri. Naumovi kishte mbetur në kanatjere, këmisha me jakë të shkurtër prej sateni kishte pësuar fatin e pantallonave. Një dorë e kujdesshme i hodhi krahëve një bluzë pa mëngë, por me një lëvizje energjike të supeve ai e hodhi në dysheme. Befas u bë heshtje. Sevoçka e kruante pa u ngutur jastëkun me thoin e tij.

-Po vë në lojë batanijen,- tha me zë të ngjirrur Naumovi

-Dyqind,- tha me një ton moskokëçarës Sevoçka.

-Një mijë, bushtër,- uluriti Naumovi.

-E pse?Kjo nuk është plaçkë! Kjo është "rreckë", "zhele", - tha Sevoçka.

- Vetëm për ty po e ngre në treqind.

Beteja vazhdonte. Sipas rregullave, beteja nuk mund të përfundonte përderisa partneri mund "të përgjigjej" akoma me ndonjë send.

- Do të luaj me valenkit!

- Nuk luaj me valenkit, - tha Sevoçka me një ton të prerë. - Nuk kam qejf të luaj me zhelet e shtetit.

Për disa rubla Naumovi humbi një peshqir ukrainas me gjela, një kuti cigaresh, mbi të cilën ishte vizatuar profili i Gogolit. Të gjitha i fitoi Sevoçka. Përmes lëkurës së errët të faqeve të Naumovit u duk një të kuq i dendur.

- Luajmë me borxh, - tha ai me një ton lutës.

- Posi jo, ore, dashke me borxh, - tha Sevoçka përnjëherësh dhe zgjati dorën prapa. Në çast në dorën e nderë u vendos një cigare mahorke e ndezur. Sevoçka e thithi fort dhe filloi të kollitej.

- Ç'më duhet mua të luaj me borxh me ty? Ne s'kemi për të udhëtuar, ku do t'i gjesh ti paratë? Si do ma lash borxhin? Apo mos do t'ua marrësh rojeve të shoqërimit?

Pranimi për të luajtur "me borxh" nuk ishte një lëshim i detyrueshëm sipas "ligjit", por Sevoçka nuk donte ta fyente Naumovin, nuk donte t'i hiqte shansin e fundit për të fituar ato që kishte humbur.

- Me njëqind, - tha ai me ngadalë. - Të jap një orë afat.

- Nëm letër. - Naumovi ndreqi kryqin dhe u ul. Ai rifitoi batanijen, jastëkun, pantallonat dhe përsëri i humbi të gjitha.

- Sikur të na zienit ca çifirkë, - tha Sevoçka, duke i futur plaçkat e fituara në një valixhe të madhe prej kartoni. Po pres.

- Zieni ca, djema, - tha Naumovi. Ishte fjala për një pije të çuditshme të veriut - një çaj i fortë, kur në një gotë jo fort të madhe me ujë të vluar hidhen pesëdhjetë e më shumë gram çaj. Pija është shumë e hidhur, pihet me gllenjka dhe shoqërohet me peshk të kripur. Ajo ta largon gjumin, prandaj dhe preferohet shumë nga vjedhësit dhe shoferët e veriut që bëjnë udhëtime të gjata. "Çifiri" duhet të veprojë në mënyrë shkatrrimtare mbi zemrën, por unë kam njohur çifiristë shumëvjeçarë, të cilët e durojnë atë pa u sëmurur asnjëherë. Sevoçka piu një gllënjkë nga gota që i servirën.

Naumovi rroku me vështrimin e tij të zi e të rëndë të gjithë ata që e rrethonin. Leshrat e kokës ishin gafëlluar. Vështrimi i tij arriti deri tek unë dhe u ndal. Një mendim i beftë shkrepi në trurin e Naumovit.

- Pa dil këtu.

Unë dola në dritë.

- Hiqe bluzën.

Ishte e qartë tashmë se si qëndronte puna dhe të gjithë po e ndiqnin me vëmendje këtë orvatje të Naumovit.

Nën bluzë unë kisha vetëm këmishën e trupit të burgut, gjimnastjorkën na e kishin dhënë dy vjet më parë dhe ajo ishte kalbur prej kohësh. U zhvesha.

- Pa dil ti, - tha Naumovi, duke shënuar me gisht Garkunovin.

Garkunovi hoqi bluzën. Fytyra iu zbardh. Nën këmishën e ndotur të trupit kishte veshur një triko leshi. Kjo ishte plaçka e fundit që kishte marrë nga e shoqja para se të nisej për në rrugën e gjatë, dhe unë e dija se si e ruante atë Garkunovi. E lante në banjë dhe e thante në trup, duke mos e lëshuar për asnjë minutë nga duart, sepse trikon do t'ia kishin vjedhur menjëherë shokët.

- Hiqe, - i tha Naumovi.

Sevoçka tundi gishtin në shenjë pëlqimi, rrobat e leshta vlerësoheshin shumë. Po t'ia jepte ndonjërit për ta larë, po t'i hiqte edhe morrat me avull të nxehtë, mund ta vishte edhe vetë, thurja ishte e bukur.

- Nuk e heq, - tha Garkunovi me zë të ngjirur. - Vetëm tok me lëkurën...

Iu vërsulën dhe e rrëzuan përtokë.

- Ai kafshon, - thirri dikush.

Nga dyshemeja u ngrit ngadalë Garkunovi, duke fshirë gjakun nga fytyra. Por në çast Sashka, dezhurni i Naumovit, po ai Sashkë që një orë më parë na hodhi "supë" si shpërblim që sharruam drutë, u përkul paksa dhe nxori diçka nga qafa e valenkit. Pastaj shtriu dorën nga ana e Garkunovit, dhe Garkunovi filloi të qante me ngashërim dhe të rrëzohej në ije.

- Po ju, nuk mund ta evitonit këtë, - bërtiti Sevoçka.

Në dritën e drithëruar të llampës me benzinë dukej se si po nxihej fytyra e Garkunovit.

Sashka hapi duart e të vrarit, shqeu këmishën e trupit dhe ia hoqi trikon e leshtë nga koka. Trikoja ishte e kuqe dhe gjaku mezi dukej në të. Sevoçka me kujdes, që të mos bënte pis gishtërinjtë, e palosi trikon dhe e futi në valixhen prej kartoni. Loja kishte përfunduar dhe unë mund të kthehesha. Tani më duhej të gjeja një ortak tjetër për të sharruar dru.

____________________________

l."terc" - lojë letrash, "stosi" ose "shtos" - lojë e vjetër letrash e oficerëve caristëë, "bura" - lojë letrash e vjedhësve.

NATËN

Darka ishte në të mbaruar. Glebovi po lëpinte pa u ngutur gavetën, po mblidhte me kujdes nga tavolina thërrimet e bukës me pëllëmbën e majtë dhe, duke e afruar te goja, i lëpinte thërrimet nga pëllëmba. Ai nuk po i gëlltiste dhe e ndjente se si pështyma në gojë po e pështillte e dendur dhe e etshme lëmshin e thërrimeve të bukës. Glebovi nuk do të ishte në gjendje të thoshte, nëse i shijonte apo jo. Shija është diçka tjetër, shumë e varfër në krahasim me atë ndjesi marramendëse dhe mekëse që shkakton ushqimi. Glebovi nuk ngutej të gëlltitej, buka tretej vetë në gojë dhe tretej shpejt.

Sytë e thelluar dhe të shndritshëm të Bagrecovit nuk po e shqisnin vështrimin e tyre nga goja e Glebovit, askush nuk do të kishte një vullnet kaq të fuqishëm, sa të shkëpuste vështrimin nga ushqimi që zhdukej në gojën e një njeriu tjetër. Glebovi gëlltiti pështymën dhe menjëherë Bagrecovi i ktheu sytë nga horizonti, drejt një hëne të madhe ngjyrë portokalli që po zvarritej në qiell.

- Eshtë tamam koha, - tha Bagrecovi.

Ata ecën të heshtur nëpër një shteg drejt shkëmbit dhe u ngjitën mbi një bregore të vogël, që rrethonte një kodër. Megjithëse dielli nuk kishte shumë kohë që kishte perënduar, gurët, që ditën t'i përcëllonin tabanët e këmbëve përmes gallosheve prej gome të veshura pa çorape, tani ishin krejt të ftohtë. Glebovi mbërtheu bluzën. Ecja nuk po e ngrohte.

- Eshtë larg? - pyeti ai duke pëshpëritur.

- Larg është, - u përgjigj Bagrecovi me zë të ulët.

U ulën të pushonin. Nuk kishin për çfarë të flisnin, nuk kishin as për çfarë të mendonin, çdo gjë ishte e qartë dhe e thjeshtë. Në sheshin që ndodhej në fund të bregores ishin ca grumbuj gurësh të shkulur dhe myshku të tharë.

- Unë mund të vija edhe vetëm, - u zgërdhi Bagrecovi, por dy vetë sikur është më qejf. Pastaj për mikun e vjetër...

Ata i kishin sjellë me të njëjtën anije vitin e kaluar.

Bagrecovi u ndal: "Duhet të shtrihemi, përndryshe na shohin".

Ata u shtrinë dhe filluan të hidhnin gurë anash. Gurë të mëdhenj. Gurë të tillë, që nuk mund t'i ngrenë dhe t'i zhvendosin as dy vetë, nuk kishte, sepse njerëzit që i kishin hedhur ata në mëngjes, nuk ishin më të fortë se Glebovi.

Bagrecovi shau me zë të ulët. Ai kishte gërvishtur gishtin dhe filloi t'i rridhte gjak. I hodhi plagës ca rërë, shkuli një copë pambuk nga xhupi, e shtrëngoi pas plagës, por gjaku nuk po ndalonte.

- Mpiksje e keqe, - i tha mospërfillës Glebovi.

- Ti mos je mjek? - pyeti Bagrecovi duke thithur gjakun.

Glebovi nuk u përgjigj. Koha kur kishte qenë mjek iu duk shumë e largët. Dhe a kishte ekzistuar kjo kohë? Tepër shpesh ajo botë prapa maleve, prapa detrave i dukej atij si një ëndërr, si një trillim. Reale ishte minuta, ora, dita - nga ngritja në mëngjes deri në sinjalin e fjetjes, më tutje nuk gërmonte dhe as që kishte forca për të gërmuar. Si të gjithë.

Ai nuk e dinte të kaluarën e atyre njerëzve që e rrethonin dhe as që interesohej ta dinte. Megjithatë, sikur nesër Bagrecovi ta shpallte veten doktor të filozofisë ose mareshall të aviacionit, Glebovi do ta kishte besuar, bile pa asnjë lëkundje. A kish qenë ai vetë ndokur mjek? Kishte humbur jo vetëm automatizmin e gjykimit, por edhe automatizmin e vrojtimeve. Glebovi e shihte se si Bagrecovi thithte gjakun nga gishti i fëlliqur, por asgjë nuk i tha. Kjo gjë sa i rrëshqiti në vetëdije, por vullnet për t'u përgjigjur as që gjeti në vetvete dhe as që kërkoi. Ajo vetëdije që i kishte mbetur akoma dhe që ndoshta nuk ishte vetëdije njerëzore ishte fare e topitur dhe tani ishte e drejtuar vetëm drejt një qëllimi - si t'i hiqte gurët sa më shpejt.

- Eshtë e thellë, me siguri? - pyeti Glebovi kur u ulën të pushonin.

- Si mund të jetë e thellë? - tha Bagrecovi.

Dhe Glebovi e kuptoi se kishte pyetur kot dhe se gropa vërtet nuk mund të ishte e thellë.

- Ja tek është, - tha Bagrecovi.

Ai preku një gisht njeriu. Një gisht i madh këmbe dilte që poshtë gurëve, në dritën e hënës ai dukej fare qartë. Gishti nuk ngjante me gishtërinjtë e Glebovit apo të Bagrecovit, por jo për shkak se ishte pa jetë dhe i ngrirë, në këtë drejtim nuk do të kishte shumë ndryshim. Thoi në këtë gisht të vdekur ishte i prerë, ndërsa vetë gishti ishte më i mbushur dhe më i butë se i Glebovit. Ata hoqën shpejt gurët, me të cilët ishte mbuluar trupi.

- Fare i ri, - tha Bagrecovi.

Të dy ata e tërhoqën me vështirësi trupin prej këmbësh.

- Sa i shëndetshëm, - tha Glebovi, duke iu marrë fryma.

- Po të mos ishte kaq i shëndetshëm, - tha Bagrecovi, do ta kishin varrosur siç na varrosin ne dhe s'kishim pse vinim sot këtu.

Ata ia përkulën krahët të vdekurit dhe i hoqën këmishën.

- Brekët i paska krejt të reja, - tha i kënaqur Bagrecovi.

Ia hoqën edhe xhupin. Glebovi e fshehu boçen me rroba nën xhup.

- Më mirë vishi, - tha Bagrecovi.

- Jo, nuk dua, - pëshpëriti Glebovi.

Ata e shtrinë të vdekurin përsëri në varr dhe e mbuluan me gurë.

Drita e kaltër e hënës që po lindte binte përmbi gurët, mbi pyllin e rrallë të tajgës, duke bërë që çdo bregore, çdo dru të shfaqej në një dritë të veçantë, jo si ditën. Çdo gjë dukej e vërtetë në mënyrën e vet, por jo ajo që ishte ditën. Kjo ishte si një pamje e dytë, natësore, e botës.

Rrobat e të vdekurit u ngrohën në gjirin e Glebovit dhe nuk dukeshin më si të huaja.

- Sikur ta ndizja njëherë, - tha Glebovi ëndërrimtar.

- Nesër do ta ndezësh.

Bagrecovi buzëqeshi. Nesër ata kanë për t'i shitur rrobat, do t'i këmbejnë me bukë dhe mbase do të mund të sigurojnë dhe pak duhan...

KARPENTIERËT

Kishte një ditë e një natë që nuk po ikte një mjegull aq e dendur, sa as dy hapa larg nuk mund ta shihje tjetrin. Por të shkoje larg i vetmuar as që kishte nevojë. Disa drejtime, mensa, spitali, truproja, gjendeshin me një instinkt të formuar në mënyrë të pakuptueshme dhe që është i ngjashëm me atë ndjenjë orientimi që e zotërojnë në një shkallë të plotë kafshët dhe që në kushte të përshtatshme zgjohet edhe tek njeriu.

Punëtorëve nuk u tregonin se sa gradë kishte arritur temperatura dhe as që ishte nevoja, sepse në punë duhej të dilnin sado ftohtë që të ishte. Pastaj ishin dhe veteranët, që e përcaktonin shkallën e të ftohtit me saktësi pa patur barometër. Në rast se mjegulla është me ngricë, do të thotë se përjashta temperatura është nën 40 gradë nën zero. Në rast se ajri gjatë frymëmarrjes del me zhurmë, por nuk është e vështirë akoma të marrësh frymë, do të thotë se temperatura është 45 gradë. Në rast se frymëmarrja është e zhurmshme dhe ajo ndërpritet, do të thotë se është 50 gradë. Mbi 55 gradë pështyma ngrin në ajër. Kishte dy javë që pështyma ngrinte në ajër.

Çdo mëngjes Potashnikovi zgjohej me shpresën se mos kishte rënë të ftohtit. Ai e dinte nga përvoja e dimrit të kaluar se sa do e ulët që të jetë temperatura, për ta ndjerë të ngrohtin ka rëndësi një ndryshim i theksuar, një kontrast. Bile edhe sikur temperatura të bjerë deri në 40-45˚, nja dy ditë do të jetë ngrohtë, kurse për më shumë se dy ditë, nuk kishte kuptim të bëje plane.

Por të ftohtit nuk po binte dhe Potashnikovi e kuptonte se nuk mund të duronte më shumë. Silla e mëngjesit mjaftonte shumë-shumë për një orë punë, pastaj vinte lodhja dhe të ftohtit të hynte "deri në palcë". Kjo shprehje popullore në këtë rast nuk ishte aspak metaforike. Vetëm sa mund ta tundje instrumentin dhe të kërceje sa në njërën në tjetrën këmbë për të mos ngrirë deri në kohën e drekës. Dreka e ngrohtë - supa "jushka" dhe dy lugë bollgur, zor se mund t'i rivendosnin forcat, por sidoqoftë të ngrohnin. Dhe forcat për të punuar përsëri mjaftonin vetëm për një orë, sepse pastaj Potashnikovin e shtrëngonte të ftohtit. Megjithatë, dita mbaroi dhe pas darkës, pasi piu ujë të ngrohtë me bukën që asnjë nga punëtorët nuk e hante në mensë me supë, por e merrte me vete në barakë, Potashnikovi u shtri menjëherë të flinte.

Natyrisht, ai flinte në shtretërit e sipërm, sepse poshtë ishte si një bimcë e akullt dhe ata që i kishin vendet e fjetjes poshtë, gjysmën e natës rrinin

pranë sobës, duke e pushtuar atë me duar, me radhë. Soba ishte pak sa e ngrohtë. Drutë mungonin vazhdimisht, për to duhej vajtur katër kilometra larg pas punës dhe që të gjithë i bënin bisht këtij detyrimi. Sipër ishte më ngrohtë, megjithëse të gjithë, natyrisht, flinin me rrobat e punës: me kapele, xhupa, pantallona të trasha pambuku. Sipër ishte më ngrohtë, por edhe atje natën flokët ngjiteshin nga ngrica pas jastëkut.

Potashnikovi e ndjente se si dita-ditës po i pakësoheshin forcat. Ai, që nuk ishte veçse një burrë tridhjetëvjeçar, çdo ditë e kishte më të vështirë të ngjitej dhe të zbriste nga shtretërit e sipërm. Një fqinji i tij kishte vdekur dje, vdiq dhe basta. Askush nuk u interesua pse vdiq, sikur shkaku i vdekjes të ishte vetëm një, ai që e dinin të gjithë. Dezhurni ditor u gëzua që ai vdiq jo në darkë, por në mëngjes. Racioni i të vdekurit i kishte mbetur dezhurnit. Të gjithë e kuptonin këtë gjë, dhe Potashnikovi mori guximin t'i afrohej dezhurnit. "Më këput një kore", por ai e priti me të shara kaq të forta, siç mund të shajë një njeri, që nga i dobët bëhet i fortë dhe që e di se sharjet e tij nuk ndëshkohen. Vetëm në rrethana të jashtëzakonshme i dobëti e shan të fortin dhe kjo vjen nga guximi që lind dëshpërimi. Potashnikovi qepi gojën dhe u largua.

Duhet marrë ndonjë vendim, duhet sajuar diçka me këtë tru të dobësuar. Ose të vdesë. Potashnikovi vdekjen nuk e kishte frikë. Por kishte një dëshirë të fshehtë, të zjarrtë, një farë kokëfortësie të fundit, dëshirë për të vdekur diku në spital, në shtrat, në dyshek, i rrethuar nga vëmendja e njerëzve të tjerë, por jo në rrugë, në të ftohtë, nën çizmet e rojeve të shoqërimit, në barakë, midis të sharave, pisllëkut dhe midis mospërfilljes së plotë nga ana e të gjithëve. Nuk i fajësonte njerëzit për mospërfilljen. Prej kohësh e kish kuptuar nga vinte kjo topitje shpirtërore, kjo ftohtësi shpirtërore. Ngrica, po ajo ngricë që e shndërronte në akull pështymën në ajër, ishte futur deri brenda në shpirtin e njeriut. Kur mund të ngrinte palca e kockës, mund të ngrinte dhe të topitej edhe truri, mund të ngrinte edhe shpirti. Për asgjë nuk mund të mendoje në ngricë. Edhe shpirti kishte ngrirë, ishte rrëgjuar dhe mbase do të mbetet përgjithnjë i ftohtë. Potashnikovit nuk i kishte mbetur gjë tjetër, përveç dëshirës për të duruar, për të dalë i gjallë nga kjo ngricë.

Pasi përlau gavetën me supë të ngrohtë, duke mbllaçitur bukën, Potashnikovi arriti deri tek vendi i punës, duke i tërhequr këmbët me zor. Brigada ishte rreshtuar para fillimit të punës, ndërsa për të gjatë rreshtit po ecte një burrë i trashë surratkuq me një shapkë prej lëkure dreri, me pantallona jakutësh dhe me një xhup të bardhë - treçerekësh. Ai u ngulte

vështrimin fytyrave të fëlliqura dhe të cfilitura. Brigadieri iu afrua duke i thënë diçka njeriut me shapkën prej lëkure dreri.

- Ju siguroj, Aleksandër Jevgenieviç, se unë nuk kam njerëz të tillë. Më mirë shkoni tek Sobolevi apo tek ordinerët. Këta këtu janë intelektualë, Aleksandër Jevgenieviç. Këta të torturojnë.

Njeriu me shapkën prej lëkure dreri e hoqi vështrimin nga njerëzit dhe u kthye nga brigadieri.

- Brigadierët nuk i njohin njerëzit e tyre, as që duan t'i njohin, as ne nuk duan të na ndihmojnë, - tha ai me një zë të ngjirrur.

- Si të doni, Aleksandër Jevgenieviç.

- Ja, ta tregoj unë tani. Si e ke mbiemrin?

- Ivanov e kam, Aleksandër Jevgenieviç.

- Ja, shih! Ej, djema, dëgjoni me vëmendje! - Njeriu me shapkën prej lëkure dreri doli para brigadës. - Drejtorisë i duhen karpentierë që të bëjnë arka për transportimin e dheut.

Të gjithë po heshtnin.

- E shikoni, Aleksandër Jevgenieviç? - i pëshpëriti brigadieri.

Papritmas Potashnikovi dëgjoi zërin e vet:

- Si urdhëron. Unë jam karpentier, - dhe bëri një hap përpara.

Nga krahu i djathtë, pa thënë asnjë fjalë, bëri një hap përpara një tjetër. Potashnikovi e njihte, ishte Grigorievi.

-Hë, - njeriu me shapkën prej lëkure dreri iu kthye brigadierit. - Ç'do të thuash tani ti, rrotë mulliri, qelbësirë? Ejani djema pas meje.

Potashnikovi dhe Grigorievi u nisën pas njeriut me shapkën prej lëkure dreri. Ai ndali hapat.

- Po të ecim kështu, - bërtiti ai, - as në drekë nuk do të sosim. E bëjmë këshhtu. Unë po eci përpara, kurse ju shkoni në zdrukthari tek përgjegjësi i punimeve Sergejev. E dini se ku është zdruktharia?

- E dimë, e dimë, - thirri Grigorievi. - Na qerasni, ju lutem, me një cigare.

- Gjithnjë cigare lipni, - mërmëriti nëpër dhembë njeriu me shapkën prej lëkure dreri dhe, pa e nxjerrë paqetën nga xhepi, mori e u dha dy cigare.

Potashnikovi ecte përpara dhe po mendonte i tendosur. Sot ai do të rrijë në zdruktharinë e ngrohtë, duke mprehur sëpata dhe duke gdhendur bishta. Duke mprehur edhe sharra. S'ka përse të nxitojë. Deri në drekë ata "do të marrin në dorëzim" instrumentat, do të bëjnë fletë-daljen, do të gjejnë magazinierin. Kurse në darkë, kur ta marrin vesh se nuk di t'i bëjë bishtat e sëpatave dhe as të hapë dhembët e sharrës, do ta përzënë dhe nesër do të

kthehet përsëri në brigadë. Por sot do të jetë ngrohtë. Ndoshta edhe nesër, edhe pasnesër ai do të bëjë punën e karpentierit, në rast se Grigorievi merr vesh nga ky zanat. Ai do të bëhet ndihmës i Grigorievit. Dimri është në të mbaruar. Gjatë verës, asaj vere aq të shkurtër, ai do të bëjë si do të bëjë.

Potashnikovi ndaloi, duke pritur Grigorievin.

- Ti mund ... ta bësh punën e karpentierit? -mezi shqiptoi ai, duke iu marrë fryma nga një shpresë e lindur befas.

- Që ta dish ti, - i tha Grigorievi tërë gaz, - jam aspirant i Institutit Filologjik të Moskës. Unë mendoj se çdo njeri që ka arsim të lartë, aq më tepër humanitar, duhet të dijë medoemos të mprehë sëpata dhe të hapë dhembët e sharrës. Aq më tepër, kur kjo punë bëhet pranë sobës së nxehtë.

- Domethënë edhe ti...

- Asgjë nuk do të thotë. Për nja dy ditë do t'ua hedhim, kurse pastaj... e ç'punë ke ti se çfarë do të bëhet pastaj?

- Mund t'ua hedhim për një ditë, kurse nesër do të na kthejnë në brigadë...

Të dy bashkë mezi e hapën derën që kishte ngrirë. Në mes të zdruktharisë flakëronte një sobë hekuri e skuqur flakë dhe pesë zdruktharë pa triko dhe pa kapele po punonin në bankot e tyre të punës. Të porsaardhurit u ulën në gjunjë para derës së hapur të sobës si të ishte perëndia i zjarrit, një nga perënditë e para të njerëzimit. Pasi hoqën dorezat, ata nderën drejt zjarrit duart që kishin humbur ndieshmërinë dhe nuk e ndien menjëherë ngrohtësinë. Pas një minuti Grigorievi dhe Potashnikovi hoqën kapelet dhe zbërthyen xhupat pa u ngritur nga vendi.

- Përse keni ardhur? - i pyeti armiqësisht një zdrukthar.

- Ne jemi karpentierë. Do të punojmë këtu, - tha Grigorievi.

- Me urdhër të Aleksandër Jevgenieviçit, - shtoi me nxitim Potashnikovi.

- A, domethënë për ju na paska thënë përgjegjësi i punimeve që t'u japim sëpata? - pyeti Arnshtremi, një usta i vjetër, që po zdrukthonte në një cep ca bishta për lopata.

- Për ne, për ne...

- Na, merrini, - tha Arnshtremi, duke i vështruar me mosbesim. - Ja tek keni dy sëpata, sharrën dhe dhembhapësin. Dhembhapësin e ktheni përsëri. Ja tek keni dhe sëpatën time, më bëni një bisht.

Arnshtremi buzëqeshi.

- Normën ditore për bishta sëpatash e keni tridhjetë copë, - tha ai.

Grigorievi mori nga dora e Arnshtremit një copë druri dhe filloi ta gdhendëte. Ra sirena e drekës. Arnshtremi, pa i hequr ende rrobat, filloi të

shikonte pa thënë asnjë fjalë punën e Grigorievit.

- Tani e ke rradhën ti, - i tha ai Potashnikovit.

Potashnikovi e vuri drurin mbi një kërcu, mori sëpatën nga duart e Grigorievit dhe filloi të gdhendte.

Marangozët kishin vajtur për të ngrënë, kështu që në zdrukthari nuk kishte njeri tjetër përveç atyre të treve.

- Na, merrni dy bishtat e mi, - Arnshtremi i dha Grigorievit dy bishta të gatshëm, - dhe ua vini sëpatave. Mprihni sharrën. Sot dhe nesër ngrohuni tek soba. Pasnesër shkoni atje nga erdhët. Merrni dhe një copë bukë për drekën.

Sot dhe nesër ata u ngrohën tek soba, kurse të pasnesërmen të ftohtit ra menjëherë deri në 30 gradë. Dimri ishte në të dalë.

NORMA INDIVIDUALE

Në mbrëmje, duke mbledhur metrin, normisti tha se të nesërmen do t'i jepte Dugajevit një normë individuale. Brigadieri që ndodhej pranë dhe i lutej normistit t'i jepte borxh "nja dhjetë kubikë deri të pasnesërmen", papritmas heshti dhe filloi të sodiste yllin e mbrëmjes që kish nisur të vezullonte prapa kreshtës së kodrës.

Baranovi, "ortaku" i Dugajevit, që ishte duke ndihmuar normistin të maste punën e bërë, mori lopatën dhe filloi të pastronte ballin e frontit, megjithëse e kishte pastruar me kohë.

Dugajevi ishte njëzet e tre vjeç dhe çdo gjë që shihte e dëgjonte këtu më shumë e habiste se sa e trembte.

Brigada u mblodh për apel, dorëzoi instrumentat dhe rreshti i çrregullt i të arrestuarve u kthye në barakë. Dita e mundimshme mbaroi. Në mensë Dugajevi, pa u ulur fare, piu drejt e nga gaveta porcionin e supës së ftohtë dhe të yndyrshme me elb. Buka shpërndahej që në mëngjes për të gjithë ditën dhe ishte ngrënë prej kohësh. Donte të pinte një cigare. Pa rreth e rrotull për të gjetur një njeri, të cilit mund t'i kërkonte një bisht cigare. Në pezulin e dritares Baranovi po pështillte në një letër ca grimca mahorke nga një qese duhani e kthyer. Pasi i mblodhi të gjitha me kujdes, Baranovi pështolli një cigare të hollë dhe ia zgjati Dugajevit.

- Na pije, më lër edhe mua, - i tha ai.

Dugajevi u çudit, sepse ai dhe Baranovi nuk kishin miqësi. Por në uri, të ftohtë dhe pagjumësi nuk mund të lidhësh asnjë miqësi, dhe Dugajevi, megjithëse në moshë të re, e kishte kuptuar falsitetin e fjalës së urtë për miqësinë që provohet në fatkeqësi dhe mjerim. Që miqësia të jetë miqësi, duhet që themeli i saj i fortë të jetë hedhur që atëherë, kur kushtet e jetesës nuk kanë arritur atë cakun e fundit, pas të cilit tek njeriu nuk ka më asgjë njerëzore, por ka vetëm mosbesim, inat dhe gënjeshtër. Dugajevit i kujtohej mirë fjala e urtë e veriut, tre këshillat për të burgosurit: mos beso, mos ki frikë, mos lyp...

Dugajevi thithi me etje tymin e ëmbël të mahorkës dhe iu muarën mendtë.

- Po më ikin forcat, - tha ai.

Baranovi heshti.

Dugajevi u kthye në barakë, u shtri dhe mbylli sytë. Kohët e fundit

flinte keq, uria nuk e linte të flinte si duhet. Endërrat që shihte ishin shumë të mundimshme - franxholla, supëra të yndyrshme që nxjerrin avull... Gjumi nuk e zuri shpejt dhe megjithatë një gjysmë ore para sinjalit të zgjimit i kishte hapur sytë.

Brigada erdhi në vendin e punës. Të gjithë u shpërndanë nëpër frontet e tyre.

- Ti do të presësh, - i tha brigadieri Dugajevit. Do të ta caktojë punën vetë normisti.

Dugajevi u ul përtokë. Ai ishte raskapitur tanimë kaq shumë, sa mund ta shihte me mospërfilljen më të plotë çdo ndryshim në fatin e tij.

Gjëmuan karrocat e dorës nëpër trap, kërcitën lopatat nëpër gurë.

-Eja këtu, - i tha normisti Dugajevit. - Ja tek e ke vendin. -Ai mati kubaturën e frontit dhe vendosi një shenjë - një copë kuarc.

- Deri këtu, - tha ai. - Trapisti do të vendosë dërrasat deri te trapi kryesor. Do të shkarkosh atje, ku shkarkojnë të gjithë. Ja tek i ke lopatën, qylykun, qysqinë dhe karrocën.Fillo.

Dugajevi filloi i bindur punën.

-Edhe më mirë, - mendoi ai. - Asnjë nga shokët nuk do të më mërmërisë nëpër dhëmbë se punoj keq. Këta ish fshatarë nuk janë të detyruar ta kuptojnë apo ta dinë se Dugajevi është i pastërvitur në këto punë, se menjëherë pas shkollës ai filloi të studionte në universitet, kurse bankën universitare e këmbeu me këtë frontin këtu. Sikush për vete. Ata nuk janë të detyruar, nuk kanë pse ta kuptojnë që ai është sfilitur nga uria prej kohësh, që ai nuk di të vjedhë. Aftësia për të vjedhur është virtyti i parë këtu në veri në të gjithë llojshmërinë e saj, duke filluar me bukën e shokut dhe duke mbaruar me sigurimin e mijëra përfitimeve nga komanda për arritje të paqëna, për realizime të rreme. Asnjeri nuk do t'ia dijë që Dugajevi nuk mund ta durojë ditën e punës 16 orëshe.

Dugajevi transportonte, gërmonte, mbushte karrocën, prapë transportonte dhe prapë gërmonte dhe mbushte.

Pas pushimit të drekës erdhi normisti, pa punën që kishte bërë Dugajevi dhe iku pa thënë asnjë fjalë... Dugajevi përsëri gërmonte, mbushte karrocën. Deri tek shenja e kuarcit ishte ende shumë larg.

Në mbrëmje normisti erdhi përsëri dhe hapi metrin-shirit. Ai mati punën që kishte bërë Dugajevi.

- Njëzet e pesë përqind, - tha ai dhe vështroi Dugajevin. - Njëzet e

pesë përqind. E dëgjove?

- E dëgjova, - tha Dugajevi. - Atë e çuditi kjo shifër.

Puna ishte kaq e rëndë, kaq pak gurë kapte lopata, kaq e vështirë ishte të

gërmoje. Shifra prej njëzet e pesë përqind të normës iu duk Dugajevit shumë e madhe. I ishin mpirë pulpat, nga shtytja e

karrocës, i dhimbnin krahët, duart, koka. Ndjenjën e urisë e kishte humbur prej kohësh. Dugajevi hante, sepse shihte që hanin të tjerët. Një zë i brendshëm sikur i thoshte: duhet të hash. Por ai nuk donte të hante.

- Epo, mirë, - i tha normisti duke ikur. - Mbeç me shëndet.

Në darkë Dugajevin e thirri hetuesi. Ai iu përgjigj katër pyetjeve: emri, mbiemri, neni, afati. Katër pyetje që i bëhen një të burgosuri tridhjetë herë në ditë. Pastaj Dugajevi shkoi të flinte. Ditën tjetër ai punoi përsëri me brigadën, me Baranovin, kurse natën e ditës së pasnesërme ushtarët e çuan pas stallës së kuajve dhe nëpër një shteg e çuan afër pyllit, afër një vendi, ku ishte një gardh i lartë me telat me gjemba të shtrira përsipër, i cili nuk linte të dukej një grykë e vogël, dhe nga ku netëve dëgjohej uturima e largët e traktorëve. Dhe kur e kuptoi se si ishte puna, Dugajevit i erdhi keq që kishte punuar më kot, që ishte munduar më kot atë ditën e tij të fundit.

PAKOJA

Pakot dorëzoheshin në truproje. Brigadierët verifikonin identitetin e marrësit. Kompensata thyhej dhe kërciste në një mënyrë të veçantë, siç kërcasin kompensatat. Drurët e këtushëm nuk thyheshin kështu, nuk ulurinin me të tillë zë. Pas një barrjere me stola, njerëz me duar të pastërta dhe me uniforma ushtarake si tepër të rregullta hapnin, kontrollonin, tundnin dhe dorëzonin. Kutitë e pakove, që mezi kishin mbetur gjallë nga një udhëtim i gjatë prej disa muajësh, të hedhura me shkathtësi, binin në dysheme dhe çaheshin. Nëpër dysheme shpërndaheshin pafka sheqeri, fruta të thara, qepë të kalbura, pako të shtypura me duhan. Askush nuk i mblidhte ato që binin dhe shpërndaheshin përtokë. Të zotët e pakove nuk protestonin, të mirrje një pako ishte mrekullia e mrekullive.

Afër truprojes rrinin rojet e shoqërimit me pushkë në duar, në mjegullën e bardhë të ngrirë lëviznin ca figura të panjohura.

Unë po rrija pranë murit dhe po prisja radhën. Ja këto copat bojëqielli sikur s'janë akull! Mor po ato janë sheqer! Sheqer! Sheqer! Nuk do të kalojë vetëm se një orë dhe unë do të mbaj në duar ca copa të tilla dhe ato do të shkrihen. Ato do të shkrihen vetëm në gojë! Një copë e tillë mua më mjafton për dy herë, për tri herë.

Po duhani! Duhan kontinenti, "Biellka" ose "Kremençug No 2" nga Jarosllavi. Do të pij duhan, do t'i qeras të gjithë, të gjithë, të gjithë, dhe para së gjithash ata që ma kanë dhënë për ta thithur cigaren gjatë të gjithë këtij viti. Duhan kontinenti! Në racion ne na jepnin edhe duhan që e hiqnin nga depot e ushtrisë për shkak se kishte kaluar afati i ruajtjes. Kjo ishte një aventurë me përpjestime gjigande, sepse në kamp sillnin të gjitha ato produkte që e kalonin "afatin e ruajtjes". Por tani do të pij duhan të vërtetë. Në rast se gruaja nuk e di se duhani duhet të jetë sa më i fortë, dikush do t'ia ketë thënë.

- Mbiemri?

Pakoja kërciti dhe nga arka u derdhën kumbulla të thata, kokërra të lëkurta kumbullash të thara. Po sheqeri ku është? Edhe kumbulla nuk ka më shumë se dy tre grushte...

- Të paskan dërguar çizme me shollë! Çizme pilotësh! Ha-ha-ha! Me shollë kauçuku! Ha-ha-ha! Si të komandantit të minierës. Na, merri!

Unë po rrija si i hutuar. Ç'më duhen mua çizmet? Këtu mund të veshësh

çizme vetëm në ditët e festave, mirëpo festa nuk kishte. Tjetër punë do të ishte sikur çizmet të qenë me lëkurë dreri, torbaza , apo valenki të zakonshme. Çizmet me gjysma kauçuku sikur janë tepër elegante... sikur nuk shkojnë. Pastaj ....

- Ej, dëgjo këtu, - një dorë më preku në sup.

U ktheva në mënyrë të tillë që të mund të shihja dhe çizmet, dhe arkën, në fundin e të cilës kishte pak kumbulla të thara, dhe komandandantët, dhe fytyrën e njeriut që më kishte kapur për supi. Ky ishte Andrej Bojko, mbikqyrësi i minierës sonë.

Dhe Bojko filloi të pëshpëriste me nxitim:

- M'i shit mua këto çizme. Do të jap paratë. Njëqind rubla. Pastaj ti nuk i shpie dot as deri në barakë, se t'i marrin, t'i rrëmbejnë ata, - dhe Bojko shënoi me gisht nga mjegulla e bardhë. - Kurse në barakë do të t'i vjedhin. Që natën e parë.

- Ti vetë ke për të m'i dërguar, - mendova me vete. - Mirë, më jep paratë.

- E sheh, ç'njeri jam unë! - Bojko numëroi paratë. - Nuk të gënjej, siç bëjnë të tjerët. Të thashë njëqind dhe ja tek po të jap njëqind. - Bojko kishte frikë se mos kishte dhënë më tepër.

I palosa paratë e fëlliqura më katërsh, më tetësh dhe i fsheha në xhepin e patanllonave. Kumbullat e thara i derdha nga arka në një xhaketë marinare, xhepat e së cilës i kisha hequr për të bërë qese duhani.

Do të blej gjalp! Një kilogram gjalp! Dhe do ta ha me bukë, me supë, me bollgur. Edhe sheqer! Edhe çantë do t'i marr ndonjërit, ndonjë torbë me lidhëse meshini. Çdo i burgosur që ka një farë dinjiteti mban patjetër një torbë të tillë. Vjedhësit nuk mbajnë torba.

U ktheva në barakë. Të gjithë ishin shtrirë në shtratin prej dërrase, vetëm Efremovi ishte ulur dhe kishte vënë duart në sobën që ishte duke u ftohur. Ai zgjatej me fytyrë nga ngrohtësia që po zhdukej, sikur të kishte frikë se mos e merrte ana dhe shkëputej nga soba.

- Përse nuk i hedh dru?

Erdhi dezhurni.

- Radhën e dezhurnit e ka Efremovi! Brigadieri më tha: le t'i marrë ku të dojë, mjafton që të ketë dru. Nuk të lë të flesh, kot e ke. Shko më mirë sa nuk është bërë vonë.

Efremovi u vërsul tek dera e barakës.

- Ku e ke pakon?

- Kishim gabuar...

Unë shkova me vrap në dyqan. Sharapenko, përgjegjesi i dyqanit, po tregtonte akoma. Në dyqan nuk kishte asnjeri.

- Shaparenko, unë dua bukë e gjalp.

- Do më marrësh në qafë ti mua,- tha Sharapenko.

- Na merr sa do. E sheh sa shumë para që kam?

- E sa mund të ketë një gallof si ti? Merr bukën e gjalpin shpejt dhe m'u hiq qafe.

Për sheqer harrova t'i them. Mora një kilogram gjalp. Një kilogram bukë. Do të shkoj tek Semjon Shejnini. Shejnini ishte ish referenti i Kirovit, që akoma nuk ishte pushkatuar në këtë kohë. Dikur kishim punuar bashkë në një brigadë, por fati na kishte ndarë.

Shejnini ishte në barakë.

- Eja të hamë. Bukë, gjalp.

Sytë e uritur të Shejninit fillun të shkëlqenin.

- Tani po vë ujë për t'u vluar...

- Nuk ka nevojë për ujë të vluar...

- Jo, jo. Ja në çast,- dhe u zhduk.

Në këtë çast dikush më goditi me një gjë të rëndë në kokë dhe kur unë u ngrita në këmbë, kur erdha në vete, çanta ishte zhdukur. Të gjithë ishin nëpër vendet e tyre dhe po më shikonin me një gëzim tërë inat. Kjo zbavitje ishte e cilësisë më të lartë. Në këto raste gëzimi ishte i dyfishtë: e para, sepse dikush e kishte pësuar, e dyta, sepse nuk e kisha pësuar unë vetë. Kjo nuk ishte zili, jo.

Nuk qava. Mezi kisha shpëtuar gjallë. Kanë kaluar tridhjetë vjet dhe më kujtohen fare mirë barraka gjysmë e errët, fytyrat e liga dhe të gëzuara të shokëve të mij, shkopi i lagur në dysheme, faqet e zbehta të Shejninit.

Shkova përsëri në dyqan. Nuk kërkova më gjalp, nuk kërkova as sheqer. Kërkova vetëm bukë, u ktheva në barakë, "shkriva" ca dëborë dhe fillova të zieja kumbulla të thara.

Baraka kishte rënë në gjumë - rënkonte, gërrhiste, kollitej. Ne ishim tre vetë që zienim pranë sobës secili gjënë e vet. Sincovi kishte vënë për të vluar një kore buke, që e kishte ruajtur nga dreka, pasi donte ta hante të zbutur, të ngrohtë dhe që të pinte pastaj me etje ujin e vluar prej dëbore, që vinte era shi dhe bukë. Kurse Gubarjovi kishte futur në gavetë ca gjethe lakre të ngrirë. Ky dredharak ishte me fat. Lakra lëshonte një aromë, si të ishte borshi më i mirë ukrainas! Kurse unë po zieja kumbullat e thara të pakos. Asnjëri prej nesh nuk mund të rrinte pa shikuar në enën e tjetrit.

Dikush e hapi me shqelm derën e barakës. Nga reja e avullit të ngrirë

dolën dy ushtarakë. Njëri më i ri, komandanti i kampit Kovalenko, tjetri më i vjetër, komandanti i minierës Rjabov. Rjabovi kishte mbathur çizme pilotësh, çizmet e mia! Me zor e kuptova se e kisha gabim, çizmet ishin të Rjabovit.

Kovalenko u turr drejt sobës, duke tundur qylykun që kishte sjellë me vete.

- Prapë i paskeni vënë kusitë! Ua tregoj unë tani kusitë! Ua tregoj unë si të mblidhni plehra këtu!

Kovalenko i rrëzoi përdhe kusitë me supë, koren e bukës dhe gjethet e lakrës, me kumbullat e thara dhe shpoi me qylyk fundin e çdo kusie.

Rjabovi ngrohte duart tek tubi i sobës.

- Deri sa ka kusi, ka edhe për të zjerë, - tha Kovalenko, duke i shkelur kusitë me këmbë.

Komandantët dolën dhe ne filluam të drejtojmë kusitë e shtypura dhe të mbledhim secili të veten: unë kumbullat, Sincovi bukën e njomur dhe pa formë, Gubarjovi copat që kishin mbetur nga gjethet e lakrës. I hëngrëm menjëherë, sepse vetëm kështu ishim më të sigurt.

Unë gëlltita disa kumbulla dhe fjeta. Kisha kohë që isha mësuar të më zërë gjumi para se të më ngroheshin këmbët. dikur nuk kisha mundur ta bëja një gjë të tillë, por përvoja, përvoja! Gjumi ishte si një farë harrimi.

Jeta po më kthehej si një ëndërr, përsëri u hapën dyert: ca shtëllunga të bardha avulli që ndereshin mbi dysheme dhe kishin arritur deri në murin më të largët të barakës; ca njerëz me xhupa të bardhë dhe të errët, që të mbytnin me erë nga që ishin të rinj dhe të papërdorur, dhe diçka e palëvizshme, por e gjallë dhe hungërritëse, që u shemb përdhe...

Dezhurni që përkulej në mëdyshje, por në një pozë tërë nderim para peliçeve të mbikqyrësve.

- Ky është i juaji? - dhe mbikqyrësi tregoi lëmshin e rreckave të fëlliqura në dysheme.

- Ky është Efremovi, - tha dezhurni.

- E mori vesh, besoj, se si vidhen drutë e botës

Efremovi për disa javë me radhë ndenji shtrirë pranë meje, deri sa e hoqën që andej dhe vdiq në qytezën e invalidëve. Atij i kishin "këputur kërthizën". Mjeshtër të kësaj pune në minierë kishte sa të donje. Ai nuk ankohej, rrinte shtrirë dhe rënkonte me zë të ulët.

SHIU

Ishte dita e tretë që ne po gërrmonim në një poligon të ri. Secili kishte frontin e vet dhe për tri ditë asnjëri nuk shkoi më thellë se një gjysmë metri. Asnjëri nuk kishte arritur deri në shkëmbin e ngrirë, megjithëse si qysqitë, ashtu dhe qylykët futeshin pa asnjë pengesë, gjë që ishte një rast i rrallë. Farkëtarët nuk kishin nevojë të "mprihnin" veglat, sepse punonte vetëm brigada jonë. E gjithë kjo ndodhte për shkak të shiut. Kishte tri ditë e tri netë që binte pa pushuar shi. Në tokën shkëmbore nuk mund ta kuptoje nëse shiu kishte një orë apo një muaj që binte. Një shi i imët dhe i ftohtë. Brigadat fqinje i kishin hequr nga puna prej kohësh dhe i kishin çuar në shtëpi, por ato ishin brigada të vjedhësve. Ne nuk kishim forca bile as për të patur zili.

Përgjegjësi i grupit me pelerinën e madhe prej mushamaje të lagur qull dhe me një kapuç me majë të mprehtë si piramidë vinte rrallë. Komanda kishte varur shpresa të mëdha tek shiu, tek kamxhikët e hollë e të kallkantë të ujit që binin mbi kurrizet tona. Kishim kohë që ishim lagur e bërë qull, nuk mund të them deri në këmishë të trupit, sepse këmisha ne nuk kishim fare. Llogaritja e fshehtë primitive e komandës ishte që të ftohtit dhe shiu të na detyronin të punonim. Por urrejtja për punën ishte akoma më e madhe dhe çdo mbrëmje përgjegjësi i grupit duke sharë e duke mallkuar lëshonte në gropën e frontit metrin e tij të drunjtë me shkallëzime të gdhendura. Roja i shoqërimit na ruante duke u fshehur nën "këpurdhë", një instalim i njohur mirë nëpër kampe.

Ne nuk mund të dilnim nga gropat e fronteve, sepse na pushkatonin menjëherë. Nga një front në tjetrin mund të lëvizte vetëm brigadieri ynë. Nuk mund t'i thërrisnim as njëri-tjetrit, sepse do të pushkatoheshim. Prandaj rrinim të heshtur, të futur deri në brez në dhe, në gropat e gurta, në frontet që shtriheshin si një varg i gjatë në bregun e një përroi të tharë.

Gjatë natës ne nuk arrinim t'i ternim xhaketat tona treçerekshe, kurse gjimnastjorkat dhe pantallonat i thanim natën me ngrohtësinë e trupit dhe arrinim gati-gati t'i thanim plotësisht

Sidoqë isha i uritur dhe i xhindosur, unë e dija se asgjë në botë nuk mund të më detyrojë të vras veten. Pikërisht në këtë kohë fillova të kuptoj thelbin e instinktit të madh të jetës, të asaj cilësie, me të cilën është i pajisur në shkallën më të lartë njeriu. Unë kisha parë se si drobiteshin dhe vdisnin kuajt tanë - nuk mund të shprehem ndryshe, nuk mund të përdor folje të

tjera. Kuajt nuk kishin asnjë dallim nga njerëzit. Ata vdisnin nga Veriu, nga puna tej fuqive, ushqimi i keq, rrahjet - dhe megjithëse të gjitha këto i kishin në një përpjestim shumë më të vogël se njerëzit - ata vdisnin më përpara se njerëzit. Dhe unë kuptova gjënë më kryesore, se njeriu u bë njeri jo sepse është një krijim i Zotit dhe pse kishte një thua çuditërisht të madh në çdo gisht të dorës. Por sepse ai ishte FIZIKISHT më i fortë, më i durueshëm se të gjitha kafshët, kurse më vonë sepse e detyroi fillesën e tij shpirtërore t'i shërbente fillesës fizike.

Ja për të gjitha këto rrija e mendoja për të qindtën herë në gropën time. Unë e dija se nuk do ta vras veten, sepse e kisha verifikuar forcën time jetësore. Në një gropë të tillë, vetëm se më të thellë, para disa kohësh isha përpjekur të gërrmoja me qylyk një shkëmb të madh. Për disa ditë me radhë u përpoqa ta çliroja me kujdes peshën e tij të tmerrshme. Nga kjo peshë e tmerrshme dhe e ligë desha të krijoja diçka të bukur, sikundër thotë një poet rus. Desha të shpëtoj jetën time, duke thyer këmbën. Ky ishte me të vërtetë një qëllim i bukur, një dukuri plotësisht e karakterit estetik. Guri duhej të rrëzohej dhe të më capërlonte këmbën. Dhe unë të bëhesha invalid për gjithë jetën! Kjo ëndërr e ethëshme ishte duke u përllogaritur dhe unë vetëm sa po bëja gati vendin ku të vendosja këmbën, përfytyrova lëvizjen e lehtë, me të cilën do ta kthej qylykun, dhe... shkëmbi do të bjerë. Dita, ora dhe minuta ishin caktuar dhe erdhën. Vendosa këmbën e djathtë nën shkëmbin e varur, mburra veten për qetësinë që po tregoja, ngrita dorën dhe e ktheva qylykun e vendosur nën shkëmb, si të ishte një levë. Dhe shkëmbi u rrokullis nëpër shpat në vendin e caktuar dhe të përllogaritur. Por as vetë nuk e di se si ndodhi, por unë e tërhoqa këmbën anash. Në gropën e ngushtë këmba u përndrydh. Dy mavijosje, tre gërvishtje - ky ishte i gjithë rezultati i kësaj pune të organizuar për bukuri.

Dhe e kuptova se nuk vlej të futem as në kategorinë e dëmtuesve të gjymtyrëve, as të vetëvrasësve. Nuk më mbetej gjë tjetër vetëm se të prisja gjersa një mossukses i vogël të zëvëndësohej me një sukses të vogël, gjersa mossuksesi i madh të ketë marrë fund. "Suksesi" më i afërt ishte mbarimi i ditës së punës, tre gëllënjka supë të ngrohtë, bile edhe sikur supa të jetë e ftohtë, ajo mund të ngrohet tek soba prej llamarine, aq më tepër që kusinë, një kuti konserve trilitroshe, e kam. Sa për të pirë një cigare, ose më mirë për të thithur disa herë një bisht cigareje, kam për t'i kërkuar dezhurnit të barakës, Stepanit.

Ja, pra, kështu, duke përzierë në tru çështjet "kozmike" me vogëlsirat, po prisja, i njomur deri në palcë, por i qetë. Mos ishin vallë këto arsyetime një

ushtrim i trurit? Në asnjë mënyrë. Të gjitha këto ishin të natyrshme, ato ishin vetë jeta. Unë e kuptoja se trupi, domethënë dhe qelizat e trurit marrin një ushqim të pamjaftueshëm, turi im ka kohë që jeton me një dietë urie dhe kjo në mënyrë të pashmangshme do të reflektohet me çmenduri, sklerozë të hershme ose me ndonjë gjë tjetër... Dhe ndjeja gëzim tek mendoja se nuk do të jem i gjallë, nuk do të jetoj dot deri sa të më zërë skleroza. Dhe shiu binte.

M'u kujtua gruaja që pati kaluar mbrëmë pranë nesh pa çarë kokën për thirrjet e rojes së shoqërimit. Ne e përshëndetëm atë dhe ajo na u duk bukuroshe, ishte gruaja e parë që shihnim pas tre vjetësh. Ajo na e bëri me dorë, tregoi qiellin, shënoi diku në një qoshe të horizontit dhe thirri: "Së shpejti, djema, së shpejti". Një ulurimë gëzimi u dëgjua si përgjigje. Unë nuk e pata parë më herë tjetër, por gjatë të gjithë jetës e kam kujtuar, si diti ajo të na kuptonte dhe të na ngushëllonte! Ajo tregoi me dorë nga qielli duke mos patur parasysh jetën e përtejme. Jo, ajo po na tregonte vetëm se dielli i padukshëm po varej drejt perëndimit dhe së shpejti mbaron dita jonë e punës. Ajo na përsëriti në mënyrën e saj fjalët e Gëtes për majat e maleve. Për mënçurinë e kësaj gruaje të thjeshtë, të një ish-prostitute apo që ende ishte prostitutë, sepse asnjë grua tjetër, përveç prostitutave, nuk kish atëherë ndër këto vise, ja, pra, për mënçurinë e saj, për madhështinë e zemrës së saj isha duke menduar unë dhe fëshfërima e shiut ishte një sfond i mirë tingëllor për këto mendime. Bregu shkëmbor i përhimët, malet e përhimta, shiu i përhimët, qielli i përhimët, njerëzit me rroba të grisura dhe të përhimta - të gjithë ishin shumë të butë, të harmonizuar shumë mirë njëri me tjetrën. Të gjithë formonin njëfarë harmonie të vetme ngjyrash, një harmoni që dukej sikur ishte krijuar nga djalli.

Dhe në këtë çast u dëgjua një britmë e dobët nga gropa fqinje. Për fqinj kisha një farë Rozovski, një agronom i moshuar, dijenitë e mëdha të të cilit për specialitetin, sikundër dhe dijenitë e mjekëve, inxhinjerëve, ekonomistëve nuk mund të gjenin këtu aplikim. Ai më thirri me emër dhe unë iu përgjigja, pa i kushtuar vëmëndje xhestit kërcënues të rojes së shoqërimit që nga larg, nga poshtë "këpurdhës".

- Më dëgjoni, - thërriste ai, - më dëgjoni! Kam kohë që e kam menduar! Unë e kam kuptuar se jeta nuk ka kuptim... Nuk ka ...

Atëherë unë kërceva jashtë gropës sime dhe shkova me vrap pranë tij, para se ai t'u vërsulej rojeve të shoqërimit. Të dy rojet e shoqërimit po afroheshin.

- Ai është i sëmurë, - thashë unë.

Në këtë kohë u dëgjua sirena e largët, e shurdhuar nga shiu, dhe ne filluam të viheshim në rresht.

Unë pata punuar edhe për një farë kohe me Rozovskin, derisa ai u hodh nën rrotat e një vagoni të ngarkuar që po zbriste nga mali. Ai futi këmbën në rrotë, por vagoni e kapërceu, bile nuk i la asnjë mavijosje. Megjithatë, kundër tij nisën një "proces" për tentativë vetëvrasjeje, ai u dënua dhe ne u ndamë, sepse ka një rregull që pas gjyqit i dënuari nuk dërgohet kurrë në vendin e mëparshëm. Hetuesi, dëshmitarët kanë frikën e hakmarrjes në "gjaknxehtësi e sipër". Ky është një rregull i mençur. Por në lidhje me Rozovskin ai edhe mund të mos zbatohej.

"KANTI"

Sopat ishin të bardhë, me një nuancë të kaltëreme, sikur të ishin koka prej sheqeri. Të rrumbullaktë dhe të xhveshur, ata ishin të mbuluar me një shtresë të hollë dëbore që ishte ngjeshur nga erërat. Nëpër gryka dëbora ishte e thellë dhe e ngurtësuar, bile mund ta mbante edhe njeriun, kurse në shpatet e sopave sikur fryhej në formën e disa flluskave të mëdha. Këto ishin kaçube pishe, që ishin shtrirë përtokë për të kaluar gjumin e dimrit para se të binte dëbora e parë. Pikërisht për ato kishim nevojë.

Nga të gjithë drunjtë e veriut më shumë nga të gjithë kisha qejf pishën e veriut, të quajtur kedraç.

Prej kohësh e kisha kuptuar dhe më ishte e shtrenjtë ajo ngucje për t'u patur zili, me të cilën natyra e varfër e veriut përpiqej të ndante me njeriun, që ishte po aq i varfër sa edhe ajo, atë pasuri të vogël që kishte - të lulëzonte sa më parë për të me të gjitha ngjyrat. Brenda javës ndodhte që çdo gjë lulëzonte plotësisht, ndërsa brenda një muaji me të nisur vera malet, të ndritura nga rrezet e diellit që pothuajse nuk kishte të perënduar, përskuqnin nga belushi dhe nxinin nga borronicat në ngjyrë të kaltërt të errët. Nëpër kaçubat e ulta, bile s'kishte nevoje të ngrije as krahun, mbushej dora me kokrrat e mëdha, të verdha të vollës. Kishte dhe trëndafila të egjër me erë mjalti. Petalet ngjyrë rozë të trëndafilit të egër ishin këtu të vetmet lule që vinin era lule, ndërsa të gjitha lulet e tjera kundërmonin era lagështi, era kënetë, dhe kjo përputhej plotësisht me heshtjen pranverore të zogjve, me heshtjen e pyllit me pisha, ku degët mengadalë visheshin me halat e gjelbërta. Trëndafili i egër i ruante frutat deri kur fillonin ngricat dhe që nga poshtë dëborës na zgjaste ne frutat e veta mishtake të rrudhura, nën lëkurën e fortë ngjyrë vjollcë të të cilëve fshihej një tul i ëmbël në ngjyrë të verdhë të errët. Unë e kisha parë me ç'gëzim vilet ndërronin ngjyrat disa herë gjatë verës, duke u bërë herë trëdafili të errta, herë të gjelbërta të hapura, sikur të qenë të pështjella me shevro të ngjyrosur. Larshët zgjasnin gishtrinjtë e hollë me thonj të gjelbërt, ndërsa kedri i trashë dhe që futej kudo mbulonte pjesët e djegura të pyllit.

Të gjitha këto janë gjëra të bukura, të zhurmshme, zhvillohen me shpejtësi, por ama vetëm gjatë verës, kur bari i gjelbërt pa shkëlqim përzihet me shkëlqimin e glazuruar të shkëmbinjëve si kamosh dhe të ndritshëm nën rrezet e diellit, të cilët papritmas del se nuk janë as të përhimë, as në ngjyrë kafe, por të gjelbërt.

Në dimër të gjitha këto zhdukeshin, mbuloheshin nga dëbora e shkrifët,

që erërat e grumbullonin nëpër gryka dhe e ngjeshnin në mënyrë të tillë që për t'u ngjitur në mal duheshin hapur shkallëza me sopatë. Në pyll një njeri mund të dukej që një vërst larg, aq ishte i zhveshur ai. Dhe vetëm një dru ishte gjithnjë i gjelbërt, gjithnjë i gjallë, dhe ky ishte bredhi, kedraçi me gjelbërim të përhershëm. Ky ishte parashikuesi i kohës. Dy tri ditë para se të binte dëbora e parë, kur ditën ishte akoma nxehtë dhe qielli ishte pa re dhe për dimrin e afërt nuk donte të vriste mendjen askush, ky bredh papritmas zgjaste nëpër tokë putrat e tij të mëdha dysazhenëshe1 , përkulte lehtësisht trungun e tij të madh të zi, që e kishte nja dy grushta të trashë dhe shtrihej përdhe. Kalonte një ditë, dy, delte ndonjë re, ndërsa në mbrëmje frynte shtrëngatë dhe binte dëborë. Kurse në vjeshtën e vonë po të mblidheshin re të ulta të përhitura dëbore, të frynte erë e ftohtë dhe bredhi nuk shtrihej, mund të ishe krejt i sigurt se dëborë nuk do të binte.

Në fund të marsit, në prill, kur akoma nuk vinte era pranverë dhe ajri ishte si në dimër, i rralluar dhe i thatë, bredhi papritmas ngrihej, shkundëte dëborën nga rrobat e tij të gjelbërta pak si të kuqërreme. Pas një-dy ditësh ndryshonte era, rrymat e ngrohta të ajrit sillnin pranverën.

Bredhi ishte një instrument shumë i saktë, aq i saktë sa nga një herë gënjehej, sepse ngrihej kur fillonte të ngrohej koha, sidomos kur kjo kohë e ngrohtë zgjaste. Por pa u ftohur moti mirë, ai përsëri futej përsëri me nxitim në dëborë. Ndodhte dhe kështu: ndizje në mëngjes një zjarr të madh që në drekë të kishe ku të ngrohje këmbët dhe duart, i hidhje zjarrit sa më shumë dru dhe shkoje në punë. Pas dy-tri orësh që poshtë dëborës bredhi zgjaste degët e tij dhe fillonte dalëngadalë të drejtohej, duke menduar se erdhi pranvera. Akoma pa u shuar zjarri, bredhi përsëri shtrihej në dëborë. Dimri këtu është shumëngjyrësh: qielli i lartë ka ngjyrë të kaltërt të mbyllur dhe toka është e bardhë. Në pranverë zbulohen rreckat e verdha si të ndotura të vjeshtës së kaluar dhe për një kohë mjaft të gjatë toka është e veshur me këtë petk varfanjaku deri sa gjelbërimi i ri të grumbullojë forca dhe çdo gjë të fillojë të lulëzojë, me ngut e vrullshëm. Dhe ja midis kësaj pranvere të trishtueshme, të këtij dimri të pamëshirshëm gjelbëronte dhe përshkëndiste qartë dhe në mënyrë verbuese bredhi. Përveç kësaj, në këtë dru kishte edhe kokrra, ca kokrra të vogla kedri. Këto kokrra të shijshme i ndanin midis tyre njerëzit, ketrat, arinjtë, gjerët.

Pasi zgjodhëm një shesh nga ana e kodrës që nuk rrihej nga era, ne mblodhëm degë, të vogla dhe më të mëdha, shkulëm bar të thatë nëpër vëndet e pambuluara nga dëbora, të cilën e kishte marrë era. Nga baraka

kishim sjellë me vete disa kongjij të ndezur që i kishim marrë para se të niseshim për në punë nga soba e ndezur, sepse shkrepse nuk kishim.

Kongjijt i futëm në një kuti të madhe konservash me një bisht të bërë prej teli dhe u kujdesëm gjatë të gjithë rrugës që ata të mos shuheshin. Pasi i nxora kongjijt nga kutija e konservës, pasi u fryva dhe i afrova pranë njëri-tjetrit kongjijt që ishin në të shuar, ndeza zjarrin me bar të thatë dhe degë të holla. E mbulova zjarrin me degët e trasha dhe nuk kaloi shumë kohë dhe një tym i kaltërt filloi të valvitej i pasigurt nga era.

Kurrë nuk kisha punuar më përpara në brigadat që grumbullonin halat e bredhit. Mbledhja bëhej me duar, gjilpërat e thata dhe të gjelbërta të shponin si pendët e shpezëve të egra. Mbushnim thasët me hala, kurse në mbrëmje i dorëzonim për përpunim tek përgjegjësi i grupit. Pastaj halat i shpinin në një "kombinat vitaminash" tepër misterioz, ku halat i zienin dhe nxirrnin prej tyre një ekstrakt të trashë dhe ngjitës në ngjyrë të verdhë të errët, që kishte një shije aq të pështirë, sa nuk mund të përshkruhet dot. Këtë ekstrakt na detyronin ta pinim apo ta hanim (sikush si të mundej) para se të hanim drekën. Por, me këtë shije të ekstraktit shpesh prishej jo vetëm ushqimi i drekës, por dhe i darkës, dhe shumë vetë e konsideronin këtë "mjekim" si një mjet plotësues të "edukimit" në kamp. Por po të mos kishe "hapat" e këtij hilaçi me vete në mensë nuk të jepnin ushqim dhe për këtë ishin shumë të rreptë. Skorbuti bënte kërrdinë kudo dhe bredhi ishte i vetmi mjet kundër skorbutit, i cili ishte aprovuar nga njerëzit e mjekësisë. Besimi ngadhënjen mbi gjithçka dhe, megjithëse më vonë u provua se ky preparat ishte krej i pavlefshëm në luftë kundër sëmundjes së skorbutit dhe prej tij hoqën dorë, ndërsa "kombinatin e vitaminave" e mbyllën, në kohën tonë njerëzit e pinin këtë lëng të qelbur, pështynin për ta nxjerrë dhe shëroheshin nga skorbuti. Ose nuk shëroheshin. Ose nuk e pinin dhe shëroheshin. Kudo kishte plot trëndafilë të egjër, por ata nuk i mblidhte askush, nuk i përdorte askush si mjet kundër skorbutit .Në instruksionin e ardhur nga Moska nuk thuhej asnjë fjalë për trëndafilin e egër. (Pas disa vjetësh filluan të sjellin fruta të trëndafilit të egër nga "kontinenti", por tek ne kurrë nuk u organizua mbledhja e tij).

Si përfaqësues të vitaminës "C" instruksioni përmendte vetëm halat e bredhit. Tani unë isha grumbullues i kësaj lënde të parë të vyer - isha dobësuar dhe nga miniera e "arit" më çuan për të "qëmtuar hala".

- Do të shkosh për hala, - më tha në mëngjes kartelisti. - Po të jap "kant" për disa ditë.

"Kant" ishte një term shumë i përhapur i kampit. Ai shënonte një farë pushimi, por jo ndonjë pushim të plotë (në këtë rast në kamp thonë "po

mufatet" ose "u mufat sot"), por një punë të tillë, gjatë të cilës njeriu nuk rraskapitet nga puna, pra një punë të lehtë, të përkohshme.

Mbledhja e halave konsiderohej jo punë e lehtë, por si puna më e lehtë. Përveç kësaj në punë shkoje pa roje shoqërimi.

Pas shumë muajve pune në "gropat" e kallkanta, ku çdo gur i ngrirë të djeg duart, pas kërcitjes së shulave të pushkëve, të lehurave të qenëve dhe të sharave me nënë e babë të gardianëve që kishe mbi kokë, puna për grumbullimin e halave ishte një kënaqësi e madhe, që ndihej nga çdo muskul i lodhur. Ata që shkonin për të mbledhur hala i nisnin pas shpërndarjes së njerëzve në punë, pa u zbardhur akoma.

Ishte bukur kur, duke ngrohur duart në kutinë e konservës me kongjijt që nxirrnin tym, ecje pa u ngutur drejt kodrave, të cilat në fillim më dukeshin të largëta dhe të paarritshme, dhe të ngjitesha gjithnjë e më lart, duke ndierë gjatë të gjithë kohës si një befasi të lumtur vetminë dhe qetësinë e thellë të dimrit në mal, sikur çdo gjë e keqe në botë zhdukej dhe ekzistonin vetëm ti, shoku yt dhe brezi i ngushtë, i errët, i pafund me dëborë, që të shpie diku lart, në male.

Shoku im i shihte me mosaprovim lëvizjet e mia të ngathta. Ai kishte kohë që shkonte për të mbledhur hala dhe me të drejtë më konsideronte si një "ortak" të dobët, të pafuqishëm dhe të pazotin. Punonim nga dy vetë, "shpërblimi" ishte i përbashkët dhe ndahej përgjysmë.

- Unë do t'i pres, kurse ti do të ulesh dhe të qërosh, - më tha ai. - Dhe lëviz një çikë më shpejt, përndryshe nuk do ta bëjmë dot normën. Mirëpo të iki prej këtej dhe të shkoj përsëri në galeri nuk kam qejf.

Ai preu mjaft degë bredhi dhe pruri tek zjarri një krah të madh me degë të gjelbërta. Unë i bëja degët më të vogla dhe duke filluar nga majat e tyre nisa të shkulja halët bashkë me lëkurën. Ato ngjanin me një kadife të gjelbërt.

- Duhet pak më shpejt, - më tha shoku, duke sjellë një krah tjetër.

Edhe vetë e kuptoja se po punoja keq. Por nuk kisha mundësi të punoja më shpejt. Veshët më ushtonin dhe gishtrinjtë e duarve, që më kishin ngrirë në fillim të dimrit, po më dhimbnin me atë dhembjen e topitur mjaft të njohur. Unë shkulja halët, i thyeja degët në copa të vogla, pa ua zhveshur lëkurën, dhe i fusja në thes. Por thesi nuk donte që nuk donte të mbushej. Një mal i tërë me degë të rjepura, që ngjanin me kockat e lara nga shirat, u ngrit afër zjarrit, kurse thesi fryhej e fryhej dhe përpinte krahë të tjerë me degë bredhi.

Shoku u ul pranë meje për të më ndihmuar dhe puna filloi të ecte më shpejt.

- Tani është koha të ikim, - më tha ai befas. - Përndryshe do të vonohemi për darkën. Normën nuk e kemi bërë. - Dhe një të marrë bëri nga hiri i zjarrit një gur të madh dhe e futi brenda në thes.

- Nuk kanë për ta hapur thesin, - tha ai, duke u vrenjtur. - Tani norma është e plotësuar.

U ngrita, i shpërndava degët e ndezura anash dhe me këmbë hodha dëborë sipër kongjijve të ndezur. Zjarri fërshëlleu, u shua dhe përnjëherë u bë ftohtë dhe e kuptova se mbrëmja ishte afër. Shoku më ndihmoi ta hidhja thesin në kurriz. U lëkunda nën peshën e tij.

- Tërhiqe zvarr, - më tha shoku. - Poshtë ke për ta çuar, nuk do të ngjitesh lart.

Mezi arritëm të merrnim supën tonë. Kur bëje një punë kaq të lehtë, gjellë të dytë nuk të jepnin.

ME USHQIM TË THATË

Kur erdhëm ne të katër në burimin "Duskanja", u gëzuam kaq shumë, sa pothuaj nuk po flisnim me njëri-tjetrin. Kishim frikë se mos ardhja jonë këtu ishte një gabim, një shaka, se do të na kthenin në galeritë shkëmbore, të tmerrshme, që kullonin ujë të ftohtë nga akulli i shkrirë. Galloshet prej gome, që i quanin galloshe çunakësh dhe që na i jepte derzhava, nuk do t'i shpëtonin dot këmbët tona, të cilat kishin ngrirë kushedi sa herë nga të ftohtit.

Po ecnim nëpër gjurmët e traktorit, sikur të ndiqnim gjurmët e një kafshe parahistorike, por rruga e traktorit mbaroi dhe nëpër një shteg të vjetër këmbësorësh, që mezi dukej, arritëm në një kolibe të vogël me dy dritare dhe një derë, e cila rrinte varur në një menteshë të madhe druri, që ngjante me dorezat e dyerve të restoranteve në qytetet e mëdhenj. Brenda në kolibe ndodheshin ca shtretër të xhveshur prej dërrase të lëmuar, ndërsa në dyshemenë prej dheu ishte një kuti konserve e tymosur dhe e zezë. Të tilla kuti, të ndryshkuara dhe të zverdhura, të mbuluara me myshk, kishte plot edhe rreth e rrotull kasolles. Kjo ishte kolibja e sektorit të kërkimeve në mal. Kishte më se një vit që atje nuk banonte askush. Ne duhej të jetonim këtu dhe të hapnim një shteg nëpër pyll, prandaj kishim marrë me vete sëpata dhe sharra.

Ishte hera e parë që e patëm marrë racionin tonë ushqimor në dorë. Mua më kishin ngarkuar thesin më të shtrenjtë, atë me bollgur, sheqer, peshk dhe yndyrë. Thesi ishte lidhur me disa copa spangoje vende-vende, ashtu siç lidhen suxhukët. Aty brenda kishte sheqer pluhur dhe bollgur të dy llojeve - bollgur elbi dhe "magar". Saveljevi kishte një thes tjetër të ngjashëm, ndërsa Ivan Ivanoviçi mbante dy trasta të qepura me tegel të madh, sikundër qepin burrat. I katërti nga ne, Fedja Shapovi, me shumë mëndjelehtësi e kishte futur bollgurin në xhepat e kapotës, kurse sheqerin pluhur e kishte futur dhe lidhur në një pece këmbësh. Xhepi i brëndshëm i shqepur i kapotës i shërbente Fedjes si një qese, ku ai fuste dhe mbante me kujdes bishtat e cigareve që gjente.

Racionet dhjetëditëshe të kallnin frikën kur i shihje, ne nuk donim të mendonim se ky ushqim duhej të ndahej në tridhjetë pjesë, në rast se do të hamë mëngjes, drekë dhe darkë, dhe në njëzet pjesë, nëse do të hamë vetëm

dy herë në ditë. Bukë kishim marrë për dy ditë, pjesën tjetër do të na e sillte përgjegjësi i grupit, sepse asnjë grup punëtorësh, sado i vogël qoftë, nuk mund të mendohet pa patur një përgjegjës. Se kush është ai, ne as që pyetëm. Na thanë vetëm se para se të vijë ai, duhej të përgatisnim banesën.

Të gjithëve na ishte mërzitur ushqimi i barakës, ku gjithnjë ishim gati të qanim kur shihnim kusitë e mëdha xingo mbi shkopinj, me të cilat na sillnin supën. Ishim gati të qanim nga frika se mos supa ishte e hollë. Dhe kur ndodhte ndonjë mrekulli, kur supa ishte e trashë, nuk u besonim syve dhe fillonim ta hanim javash-javash, por edhe pas supës së trashë në stomakun që ishte ngrohur pak mbetej një dhëmbje përthithëse, sepse uria jonë kishte filluar qëkur. Të gjitha ndjenjat njerëzore - dashuria, miqësia, zilia, njeridashja, mëëshira, etja për lavdi, ndershmëria - na kishin braktisur së bashku me mishin që kishim humbur gjatë kohës së urisë sonë të gjatë. Në atë shtresë të vockël muskulare, që kishte mbetur akoma në kockat tona dhe që na jepte ende mundësi të hanim, të lëviznim, të merrnim frymë dhe bile të sharronim trungjet dhe të hidhnim me lopatë gurët e dheun në karrocë dhe bile ta shtynim karrocën nëpër trapin që nuk kishte të sosur deri në galerinë, ku nxirrej ari, nëpër një rrugë të drunjtë deri në aparatin e shpëlarjes, në këtë shtresë muskulare kishte vetëm inat, që është ndjenja më e qëndrueshme njerëzore.

Saveljevi dhe unë vendosëm që secili të ushqehet për hesapin e vet. Përgatitja e ushqimit është për të burgosurin një kënaqësi e një lloji të veçantë. Është një kënaqësi që nuk mund të krahasohet me asnjë kënaqësi tjetër ta përgatitësh ushqimin vetë, me duart e tua, dhe pastaj ta hash, mor po sikur edhe të jetë gatuar edhe më keq nga ç'e gatuajnë duart e stërvitura të kuzhinjerit. Dijenitë tona për artin e kuzhinës ishin të papërfillshme, bile nuk dinim të gatuanim as edhe një supë të thjeshtë apo kashë1 . Megjithatë, unë me Saveljevin mblodhëm kutija konservash, i pastruam, i dogjëm në zjarr, pastaj diçka përziem, e vluam, duke mësuar njëri nga tjetri.

Ivan Ivanoviçi dhe Fedja i bashkuan ushqimet e tyre. Fedja i ktheu të gjithë xhepat me kujdes dhe pa mirë çdo tegel, duke pastruar thërrimet me thonjtë e tij të thyer dhe të ndotur.

Ne, që të katër, ishim të përgatitur si s'ka më mirë për një udhëtim në të ardhmen, sido që të ishte ky udhëtim - qiellor apo tokësor. Ne e dinim mirë se ç'janë normat e ushqimit të argumentuara shkencërisht, ç'janë tabelat e zëvëndësimit të ushqimeve, sipas të cilave dilte se një kovë me ujë zëvendëson për nga kaloritë 100 gramë vaj. Ne ishim mësuar të pajtoheshim me gjithçka, të rrinim urtë, ishim çmësuar të habiteshim. Nuk

kishim as krenari, as sedër, as egoizëm, kurse xhelozia dhe pasioni na dukeshin koncepte marsiane dhe madje gjëra fare boshe. Shumë më e rëndësishme ishte që në dimër, në mes të ngricës, të tregoheshim të shkathët dhe të mbërthenim pantallonat, sepse kishte burra të moshuar që qanin nga që nuk e bënin këtë me shpejtësinë e duhur. Ne e kuptonim se vdekja nuk ishte aspak më e keqe se jeta dhe prandaj nuk kishim frikë as njërën, as tjetrën. Një moskokëçarje e madhe na kishte pushtuar. Ne e dinim se e kishim në dorë që qoftë edhe nesër ta ndërprisnim jetën tonë dhe nga një herë merrnim vendim që ta bënim një gjë të tillë dhe përherë na pengonin ca vogëlima, nga të cilat përbëhet jeta. Ose sot kanë për të na dhënë "dhuratën", një kilogram bukë si shpërblim, dhe do të ishte një marrëzi ta humbisje një ditë të tillë. Ose korrieri i barakës fqinje ka premtuar se do të të japë ta thithësh bishtin e cigares në darkë, duke të kthyer një borxh të kahershëm.

Ne e kishim kuptuar se jeta, qoftë edhe ajo më e keqja, përbëhet nga një zëvëndësim i gëzimeve dhe hidhërimeve, i suksesit dhe i disfatës dhe nuk duhet të trembemi që disfata ka më shumë se sa suksese.

Ne ishim të disiplinuar dhe të bindur ndaj shefave. E kuptonim se e vërteta dhe gënjeshtra janë motra me një nënë, se në botë ka mijëra të vërteta... Ne thuajse e konsideronim veten shënjtorë, duke menduar se gjatë viteve të kaluara në kamp i kishim larë mëkatet tona. Kishim mësuar t'i njihnim njerëzit, të parashihnim sjelljet e tyre, të përcaktonim se si ishin ata. E kishim kuptuar, dhe kjo ishte më kryesorja, se aftësia jonë për të njohur njerëzit nuk na sillte asnjë dobi në jetë. E ç'rëndësi ka që unë mund t'i kuptoj, t'i parashoh, t'i marr me mend sjelljet e një njeriu? Sepse sjelljen time kundrejt këtij njeriu nuk jam në gjendje ta ndryshoj, unë nuk mund ta raportoj një që është i burgosur, sikurse edhe unë, me çfarëdo që ai të merret. Unë as që kam ndërmend të përpiqem të zë ndonjë post brigadieri, që të jep mundësi të mbetesh gjallë, sepse gjëja më e keqe në kamp është që t'i imponosh vullnetin tënd (apo të kujtdo) një njeriu tjetër, që është i burgosur sikurse edhe ti. Unë nuk kam ndër mend të zë miqësira "të dobishme", të jap bakshishe. Prandaj ç'kuptim ka që unë e di se Ivanovi është i poshtër, kurse Petrovi është spiun dhe Zasllavski është dëshmitar i rremë?

Pamundësia për të përdorur disa lloje të njohura "armësh" na bënte të dobët në krahasim me disa që kishim fqinjë shtrati në kamp. Ne ishim mësuar të gëzoheshim me pak dhe të kënaqeshim me pak.

Ne gjithashtu kishim kuptuar edhe një gjë të çuditshme: në sytë e shtetit dhe të përfaqësuesve të tij një njeri i fortë fizikisht është më i mirë, bash më i mirë, më i moralshëm, më i vyer se një njeri i dobët që nuk mund të bëjë njëzet metra kubë dhé gjatë një turni. I pari është më i moralshëm se i dyti. Ai realizon "përqindjen", domethënë plotëson detyrën kryesore që ka para shtetit dhe shoqërisë, prandaj dhe nderohet nga të gjithë. Atij i kërkojnë këshilla dhe e pyesin, e ftojnë në konsulta dhe mbledhje, që për nga tematika janë shumë larg nga çështjet e heqjes së dheut të rëndë dhe të rrëshqitshëm nga kanalet e lagështa të minierës.

Në saje të epërsive fizike, ai kthehet në një forcë morale gjatë zgjidhjes së problemeve të shumta e të përditshme të jetës së kampit. Për më tepër ai është një forcë morale deri sa të jetë një forcë fizike.

Aforizmi i Pavlit të Parë: "Në Rusi është i shquar ai me të cilin flas unë dhe për sa kohë që unë flas me të" - ka gjetur papritmas një shprehje të re në galeritë e Veriut ekstrem.

Gjatë muajve të parë të jetës së tij në minierë Ivan Ivanoviçi ishte "punonjës" i përparuar. Ai nuk mund ta kuptonte kurrsesi përse tani, që ishte dobësuar, ishte i uritur, e rrihnin të gjithë me radhë, jo aq fort, por e rrihnin. E rreh dezhurni, berberi, kartelisti, përgjegjësi i grupit, brigadieri, roja i shoqërimit. Përveç personave zyrtarë atë e rrahin vjedhësit. Ivan Ivanoviçi ishte i lumtur që mundi të vinte me shërbim këtu në pyll.

Fedja Shapovi, një çunak altajas, u bë "i mbaruar" para të tjerëve, pasi organizmi i tij gjysmëfëminor nuk ishte forcuar akoma. Prandaj Fedja rezistoi nja dy javë më pak se të tjerët, u dobësua më përpara. Ai ishte djali i vetëm i një vejushe dhe e kishin dënuar për therje të paligjshme bagëtie, të deles së vetme që kishte therur Fedja. Therjet e bagëtisë ishin të ndaluara me ligj. Fedjës i dhanë dhjetë vjetë. Puna e nxituar e minierës, që nuk ngjante aspak me punën në fshat, i vinte e rëndë. Fedja mahnitej me jetën e lirë të hajdutëve në minierë, por kishte diçka në natyrën e tij që nuk e lejonte të afrohej me vjedhësit. Ishte fillimi i shëndetshëm fshatar, dashuria e natyrshme dhe jo përbuzja për punën që e ndihmonin pakëz atë. Ai që ishte më i riu midis nesh "iu ngjit" menjëherë njeriut më të moshuar dhe në të njëjtën kohë më pozitivit - Ivan Ivanoviçit.

Saveljevi kishte qenë student i Institutit të Ndërlidhjes në Moskë dhe bashkëvuajtësi im në burgun Butirskaja. Duke qenë në qeli, i tronditur nga të gjitha ato që kishte parë, ai i shkruajti një letër "udhëheqësit" të partisë, si komsomolas besnik që ishte, i bindur se "udhëheqësi" nuk ka dijeni për to. Çështja e tij personale ishte fare boshe (letërkëmbimi me të fejuarën) dhe si dëshmi të agjitacionit (pika l0 e nenit pesëdhjetë e tetë) ishin letrat që dhëndërri dhe nusja i kishin dërguar njëri-tjetrit; organizata e formuar prej tij (pika 11 e po të njëjtit nen) përbëhej nga dy persona. Të gjitha këto shkruheshin me seriozitetin më të madh në fletët e dosjes hetimore. Megjithatë, të gjithë mendonin se përveç internimit, bile edhe në kushtet e përpjestimet e dënimeve të asaj kohe, ai nuk do të kishte dënim tjetër.

Menjëherë pas dërgimit të letrës një ditë të bukur Saveljevin e thirrën në korridor dhe i thanë të nënshkruante një njoftim. Prokurori i përgjithshëm e njoftonte se do të merrej vetë personalisht me shqyrtimin e çështjes së tij. Pas kësaj Saveljevin e thirrën vetëm një herë për t'i dorëzuar vendimin e "konsultës së posaçme" që e dënonte me dhjetë vjetë kamp.

Saveljevin e dërguan në kamp me anije shumë shpejt. Ai edhe sot e kësaj dite nuk e kupton përse e persekutuan dhe e dënuan kaq ligësht. Ne të dy jo se ishim miq, por kishim qejf të kujtonim së bashku Moskën, rrugët, përmendoret e saj, lumin e Moskës, të mbuluar nga një shtresë e hollë nafte që shkëlqente si sedefi. As leningradasit, as banorët e Kievit apo të Odesës nuk kanë admirues, vlerësues dhe amatorë të tillë. Ne ishim gati të flisnim pa mbarim për Moskën.

Sobën prej llamarine që e kishim prurë me vete e vendosëm në kasolle dhe e ndezëm, megjithëse akoma ishte behar. Ajri i thatë dhe i ngrohtë kishte një kundërmim jashtëzakonisht të mrekullueshëm. Secili prej nesh ishte mësuar të thithte erën e thartë të rrobeve të mbajtura, të djersës. Mirë që lotët nuk kanë erë!

Sipas këshillës së Ivan Ivanoviçit ne i hoqëm rrobat dhe i groposëm gjatë natës në dhe, këmishat veç dhe brekët veç, duke lënë ndonjë cep të tyre përjashta. Kjo ishte një mënyrë që përdor populli për të luftuar morrat, mirëpo në minierë ne ishim të pafuqishëm në luftën kundër tyre. Dhe me të vërtetë, në mëngjes morrat u mblodhën në cepat e rrobave që kishim lënë jashtë. Toka e mbuluar nga ngrica e përjetshme sidoqoftë shkrinte këtu në verë aq sa ne të mund të gërrmonim për të groposur rrobat. Natyrisht, kjo ishte toka e këtushme, një tokë që kishte më shumë gurë se sa dhe. Por edhe në këtë tokë prej gurësh dhe të ngrirë këtu rriteshin pyje të dendur me pisha të mëdha, trungjet e të cilave arrinin tre pashë gjerësi - e tillë ishte forca vitale e drurëve, një shembull i madh mësimdhënës që na e jepte natyra.

Morrat ne i digjnim duke e afruar këmishën tek kongjijt e ndezur të zjarrit. Për fat të keq, kjo mënyrë mjaft e zgjuar nuk i zhdukte thërrijat dhe po atë ditë ne i ziem për një kohë të gjatë dhe pa pushim rrobat në kuti të mëdha konservash dhe këtë herë dezinfektimi ishte i sigurtë.

Veçoritë e mrekullueshme të tokës në i mësuam më vonë, kur filluam të kapnim minj, korba, sgalemë, ketrra. Mishi i çfarëdo lloj kafshe e humbet kundërmimin e vet specifik, në rast se groposet më parë në dhe.

Ne u kujdesëm që ta mbanim zjarrin të pashuar, sepse kishim vetëm disa fije shkrepse që i mbante Ivan Ivanoviçi. Ai i kishte mbledhur kujat e vyera në një copë mushamaje pasi i kishte mbështjellë me kujdesin më të madh me një reckë.

Çdo mbrëmje vendosnim pranë njëri-tjetrit dy kërcunj të ndezur dhe ata treteshin deri në mëngjes, pa u shuar dhe pa marrë flakë. Po të ishin tre kërcunj ata do të merrnin flakë. Këtë ligj unë dhe Saveljevi e dinim nga bankat e shkollës, ndërsa Ivan Ivanoviçi dhe Fedja e dinin që në fëmini nga fshati. Në mëngjes u frynim urëve, ndiznim një zjarr të verdhë dhe sipër zjarrit të ndezur hidhnim ndonjë kërcu më të trashë...

Unë e ndava bollgurin në dhjetë pjesë, por doli se kjo ishte diçka e tmerrshme. Me sa duket, operacioni për furnizimin me pesë bukë të pesë mijë vetëve ishte më i lehtë dhe më i thjeshtë se sa ndarja e racionit ushqimor dhjetëditor në tridhjetë porcione nga ana e një të burgosuri. Racionet dhe triskat ishin gjithnjë dhjetëditore. Në "kontinent" kishte kohë që i kishin hequr triskat "pesëditëshe", "dhjetëditëshe" dhe "të pandërprera", por këtu sistemi dhjetor ishte shumë më i qëndrueshëm. Këtu askush nuk i merrte parasysh të dielat dhe ditët e festave që nuk llogariteshin si ditë pushimi për të burgosurit.

Unë e përzieva bollgurin përsëri, duke mos e duruar këtë torturë të re. Iu luta Ivan Ivanoviçit dhe Fedjës që të më pranonin në shoqërinë e tyre dhe i dorëzova ushqimet e mia në kazanin e përbashkët. Saveljevi ndoqi shembullin tim.

Duke u marrë vesh njëri me tjetrin, ne të katër morëm një vendim të mënçur - të gatuajmë dy herë në ditë, sepse për tri herë ushqimet nuk dilnin në asnjë mënyrë.

- Do të mbledhim fruta të egra dhe këpurdha, - tha Ivan Ivanoviçi. - Do të zëmë minj dhe zogj. Dhe një ose dy ditë në dhjetë ditë do të jetojmë vetëm me bukë thatë.

- Por në rast se do të rrimë pa ngrënë një ose dy ditë para se të na bien ushqimet, - tha Saveljevi, - si do të përmbahemi pastaj që të mos hamë më tepër nga ç'duhet kur të sjellin ushqimet?

Vendosëm të hanim dy herë në ditë me çdo kusht dhe në rastin më të keq ta bënim gjellën më të hollë. Tek e fundit këtu tek ne askush nuk vjedh, ne i kemi marrë ushqimet të plota, sipas normës, këtu nuk kemi as kuzhinjerët-pijanecë, as magazinierët hajdutë, as gardianët e pangopur, as hajdutët që zhvasin ushqimet më të mira, të gjithë ata shefa të panumurt që vjedhin dhe grabisin të burgosurit pa patur frikë, pa ndërgjegje, duke mos patur asnjë lloj kontrolli.

Ne i kishim marrë të gjitha "yndyrnat" në formën e "hidroyndyrës", sheqer pluhur më pak se sa ç'mund të kapje pluhur ari në galeri me një lugë. Buka ishte e qullët, ngjitëse. Për pjekjen e saj ishin munduar mjeshtrit e mëdhenj dhe të pashembullt të vjedhjes "në peshë", që majmnin shefat e furrave. Bollguri kishte nja njëzet emra që nuk i kishim dëgjuar asnjë herë gjatë të gjithë jetës sonë: "magar", "krunde gruri". E gjithë kjo ishte një gjë mjaft misterioze. Dhe e tmerrshme njëkohësisht.

Peshku që zëvendësonte mishin, sipas "Tabelave të zëvëndësimit të ushqimeve" (ca tabela vërtet mjaft misterioze), ishte një hareng i ndenjur që premtonte të zëvëndësonte harxhimin e shtuar të albuminave tona.

Por, medet, as "ushqimet" e marra në racion të plotë nuk mund të na ushqenin dhe të na ngopnin. Ne do të na duhej dy herë apo katër herë më shumë, sepse organizmi i secilit kishte kohë që ishte i uritur. Në atë kohë ne nuk e kuptonim një gjë kaq të thjeshtë. Ne u besonim "normave" dhe nuk kishim dëgjuar për vrojtimin e bërë nga të gjithë kuzhinjerët se është më lehtë të gatuash për njëzet se sa për katër vetë. Vetëm një gjë e kuptonim me qartësinë më të madhe: ushqimet nuk na mjaftonin. Kjo më tepër na çudiste se na frikësonte. Duhej të fillonim punën, duhej të hapnim shtegun nëpër pyllin e rrëzuar.

Në veri drurët vdesin shtrirë, si njerëzit. Rrënjët e tyre të mëdha e të zhveshura ngjajnë me kthetrat e një zogu gjigant grabitqar që janë ngulur në shkëmb. Nga këto kthetra gjigante zgjateshin poshtë, drejt ngricës së përjetshme, mijëra tentakula të vogla, rrënjëza të bardhemta, të mbuluara me një kore në ngjyrë kafeje të ngrohtë. Çdo verë ngrica zbrapsej paksa dhe në çdo pëllëmbë toke të shkrirë ngulej dhe fiksohej një tentakulë-rrënjëz me fijet e saj. Pishat arrinin pjekurinë në moshën treqind vjeçe, duke e ngritur me ngadalë trupin e tyre të rëndë e të fuqishëm mbi rrënjët e tyre të dobëta, të shtrira nëpër tokën shkëmbore. Një shtrëngatë e fortë i rrëzonte lehtësisht drunjtë që mezi mbaheshin në këmbë. Pishat binin përmbys, me kokën në njërën anë dhe vdisnin të shtrira mbi një shtresë të butë dhe të hollë myshku në ngjyrë të gjelbërt apo bakri.

Vetëm drurët trupshkurtër të spërdredhur, të shtrembëruar, të munduar nga rrotullimet e tyre për të marrë sa më shumë diell, sa më shumë ngrohtësi, mbaheshin të fortë në vetminë e tyre, larg njëri-tjetrit. Për një kohë kaq të gjatë bënin një luftë të mundimshme për jetën, sa lënda e tyre e sfilitur, e shtypur dhe e shtrembëruar nuk vlente më për asgjë. Trungu i tyre i shkurtër tërë gunga, i mbuluar me breshkëza të tmerrshme të ngjashme me kallot e thyerjeve kockore, nuk bënte për ndërtim, madje as në veri, që nuk ishte edhe aq kërkues ndaj cilësisë së materialit. Këta drurë të spërdredhur nuk bënin as edhe për dru zjarri, pasi me rezistencën që i bënin sëpatës gjatë çarjes, ato mund të sfilitnin çdo druvar. Kështu hakmerreshin ata kundër të gjithëve për jetën e tyre të shkallmuar nga veriu.

Ne kishim për detyrë të hapnim shtegun dhe me guxim ia nisëm punës. Sharronim gjithë ditën, sa lindte e perëndonte dielli, prisnim degët, stivosnim. Kishim harruar gjithçka, donim të qëndronim këtu për një kohë sa më të gjatë, kishim frikë galeritë e arit. Por stivat e drunjve rriteshin tepër mengadalë dhe në fund të ditës së dytë shumë të tendosur u duk qartë se ne kishim bërë pak dhe se më shumë nuk kishim fuqi të bënim. Ivan Ivanoviçi përgatiti një farë metri, duke prerë trungun e një pishe të sharruar dhjetëvjeçare pesë pëllëmbë të gjatë.

Në mbrëmje erdhi përgjegjësi i grupit, mati punën tonë me shkopin e tij të dhembëzuar dhe tundi kokën. Ne kishim bërë dhjetë përqind të normës!

Ivan Ivanoviçi u përpoq të provonte diçka, e mati edhe një herë, por përgjegjësi ishte i papërkulshëm. Ai se ç'mërmëriti për ca lloje "metrash", për drutë që "nuk janë ngjeshur" si duhet, për gjëra që ne nuk i kuptonim fare. Një gjë ishte e qartë: ne do të na kthenin përsëri në zonën e kampit, do të hynim përsëri në portën me mbishkrimin: "Puna është çështje nderi, çështje lavdie dhe çështje heroizmi". Thonë se në portat e kampeve gjermane ishte shkruar një citat i marrë nga Niçja: "Secilit atë që i takon". Duke imituar Hitlerin, Beria ia kishte kaluar atij në cinizëm.

Kampi ishte vendi ku të mësonin të urreje punën fizike, të urreje punën në përgjithësi. Grupi më i privilegjuar i popullatës së kampeve ishin vjedhësit, vallë mos ishte për ata puna një çështje nderi dhe heroizmi?

Por ne nuk trëmbeshim. Madje pohimi i përgjegjësit se puna jonë ishte e pashpresë, se forcat tona fizike nuk vlenin fare, na solli një lehtësim që nuk mund të mirret me mend, pa na ngjallur as inat, as frikë.

Ne lundronim sipas rrymës dhe "e kishim arritur fundin", sikundër thuhej në gjuhën e kampit. Tani nuk na shqetësonte më asgjë, e kishim më të lehtë të rronim duke qenë nën pushtetin e një vullneti të huaj. Madje nuk çanim kokën as për të ruajtur jetën dhe në rast se flinim, këtë e bënim vetëm duke iu nënshtruar urdhërave, rendit të ditës të jetës së kampit. Qetësia shpirtërore e arritur me anë të topitjes së ndjenjave tona të kujtonte lirinë më të lartë të kazermës, për të cilën ëndërronte Lourensi, ose për moskundërshtimin tolstojan të së keqes, vullneti i huaj ishte gjithnjë në roje të qetësisë sonë shpirtërore.

Kishte kohë që ne ishim bërë fatalistë, llogaritë për jetën tonë nuk i bënim për më shumë se të nesërmen. Logjike do të ishte që ne t'i hanim të gjitha ushqimet menjëherë dhe të ktheheshim nga erdhëm, të vuanim dënimin e caktuar në burg dhe të dilnim pastaj për të punuar në galeri, por nuk e bëmë një gjë të tillë. Çdo ndërhyrje në rrjedhën e fatit, në vullnetin e perëndive ishte e pahijshme dhe në kundërshtim me kodin moral të sjelljes në kamp.

Përgjegjësi iku dhe qëndruam atje ku ishim, për të hapur shtegun, për të stivosur dru të tjera, por tani me një qetësi më të madhe, me një indiferencë më të madhe. Nuk ziheshim më se kush duhej të vinte supin nën "rrënjën" e trungut dhe kush në majë gjatë transportimit të tyre tek stivat - "treljovkat", sikundër i quajnë druvarët e këtushëm.

Më tepër pushonim, i kushtonim më shumë vëmendje diellit, pyllit, qiellit të lartë në ngjyrë të kaltërt të hapët. "I bënim bisht punës".

Në mëngjes unë me Saveljevin mezi e rrëzuam një pishë të madhe të zezë, që për çudi u kishte rezistuar shtrëngatave dhe zjarrit. E hodhëm sharrën në bar dhe sharra tringëlliu duke u përplasur në shkëmb, pastaj u ulëm në trungun e drurit të rrëzuar.

- Kështu, pra, - tha Saveljevi. - Le të ëndërrojmë pakëz. Do të shpëtojmë gjallë dhe do të shkojmë në kontinent, do të plakemi shpejt dhe do të bëhemi ca pleq të sëmurë: herë do të na therë zemra, herë dhembjet e reumatizmës nuk do të na lënë të qetë, herë do të na dhembë gjoksi. Çdo gjë që po bëjmë dhe mënyra si po i kalojmë këto vite të rinisë - netët pa gjumë, uria, puna e rëndë shumë e gjatë - nuk do të kalojnë pa lënë gjurmë edhe sikur të mbetemi të gjallë. Do të jemi të sëmurë, pa e ditur shkakun e sëmundjes, do të rënkojmë dhe do të bredhim nëpër ambulanca, puna tej fuqive na ka shkaktuar plagë të pashërueshme dhe e gjithë jeta jonë në pleqëri do të jetë një jetë dhembjesh - dhembjesh të panumurta dhe të ndryshme fizike dhe shpirtërore. Por midis këtyre ditëve të tmerrshme në të ardhmen do të ketë edhe ditë të tilla, kur ne do të mund të marrim frymë më lehtë, kur ne do të jemi pothuajse të shëndetshëm dhe vuajtjet tona nuk do të na shqetësojnë. Këto ditë do të jenë të pakta. Do të ketë aq, sa ditë ka mundur secili prej nesh "t'i bëjë bisht punës" në kamp.

- Po "puna e ndershme"? - pyeta unë.

- Thirrje për punë të ndershme në kamp bëjnë të poshtërit dhe ata që na rrahin, na gjymtojnë, që hanë ushqimin tonë dhe që i detyrojnë skeletët e gjallë të punojnë deri sa vdesin. Atyre u leverdis kjo punë "e ndershme", megjithëse ata i besojnë asaj edhe më pak se ne.

Në mbrëmje po rrinim rreth sobës sonë të dashur dhe Fedja Shapovi dëgjonte me vëmendje zërin e ngjirrur të Saveljevit.

- Pra, nuk pranova të shkoja në punë. Bënë proces-verbalin, ku shkruajtën: është veshur sipas stinës...

- E ç'do të thotë "është veshur sipas stinës"? - pyeti Fedja.

- Shkruajnë kështu për të mos numëruar të gjitha plaçkat që ke veshur në verë apo në dimër. Sepse nuk mund të shkruash në proces-verbalin e hartuar në dimër se të kanë dërguar në punë pa kapotë ose pa doreza. Sa herë ke ndenjur në kazermë, kur nuk ke patur doreza?

- Ne nuk na linin kurrë në kazermë, - tha Fedja me gjysmë zëri. - Shefi na çonte të hapnim rrugën. Përndryshe do t'i thoshnin se të burgosurit kanë ndenjur në kazermë "pasi janë të paveshur".

- Ja, pra, e gjete vetë.

- Tani na trego për metronë.

Dhe Saveljevi i tregonte Fedjës për metronë e Moskës. Edhe unë me Ivan Ivanoviçin i dëgjonim me interesim tregimet e Saveljevit. Ai dinte plot gjëra që as unë, që jam moskovit, nuk i dija.

- Myslimanët, Fedja, - thoshte Saveljevi, duke u gëzuar që truri i tij akoma punonte, - i thërret për t'u falur një muezin nga minarja e xhamisë. Muhameti zgjodhi zërin si sinjal, si thirrje për t'u lutur. Muhameti nuk la asgjë pa provuar, fyellin, borijen, daullen, sinjalet e zjarrit, asnjë nuk i pëlqeu... Një mijë e pesëqind vjet më vonë duke provuar sinjalet për trenat e metrosë u pa qartë se as bilbili, as sirena nuk kapen nga veshi i njeriut, nga veshi i makinistit të trenit, me atë saktësi që kapet zëri i gjallë i dispetçerit dezhurn që thërret: "Gati!".

Fedja ja bëri ah! nga habia. Ai ishte më i përshtatur se të gjithë ne me jetën e pyllit, më me përvojë, megjithëse ishte më i ri. Fedja mund të bënte punën e karpentierit, mund të ndërtonte një kasolle në pyll, dinte si rrëzohen drurët dhe si mbulohet me degë një vend për të kaluar natën. Fedja ishte gjuetar, në vendlindjen e tij njerëzit mësoheshin me armët që në fëmini. Të ftohtit dhe uria bënin që asnjë nga këto zotësi të Fedjas të mos vlente, toka i përbuzte dituritë dhe shkathtësitë e tij. Fedja nuk i kishte zili qytetarët dhe vetëm i admironte. Tregimet, për sukseset e teknikës, për çudirat e qytetit ishte gati t'i dëgjonte pa u mërzitur kurrë, pavrësisht nga uria.

Miqësia nuk lind as në nevojë, as në fatkeqësi. Kushtet "e vështira" të jetës që, sikur na dërdëllisin përrallat e letërsisë artistike, janë kusht i detyrueshëm i lindjes së miqësisë, nuk janë aq të vështira (?). Në rast se fatkeqësia dhe nevoja i bashkojnë njerëzit, krijojnë miqësinë midis tyre, do të thotë se kjo nevojë nuk është skajore dhe se kjo fatkeqësi nuk është e madhe. Fatkeqësia nuk është aq e thellë dhe e mprehtë, në rast se atë mund ta ndashë me miqtë e shokët. Në rastin e nevojës së vërtetë mund të njohësh vetëm forcën tënde shpirtërore dhe fizike, mund të përcaktosh vetëm kufijt e "mundësive" të tua fizike, të qëndrueshmërisë fizike dhe të forcës morale.

Ne të gjithë e kuptonim se mund të shpëtonim gjallë vetëm rastësisht. Dhe është për t'u çuditur se dikur në rini sa herë që pësoja ndonjë disfatë apo nuk kisha sukses, unë kisha qejf të përsërisja me vete fjalën e urtë: "Mos çaj kokën, s'kemi për të vdekur nga uria". Unë i besoja kësaj fraze, i besoja me të gjithë qënien time. Dhe ja në moshën tridhjetëvjeçare unë u gjenda në kushtet e një njeriu që ishte me gjithë mend duke vdekur nga uria, të një njeriu që grindet e zihet vërtetë për një copë bukë - dhe të gjitha këto ndodhën para se të fillonte lufta.

Kur ne të katër u mblodhëm tek burimi "Duskanja", e dinim të gjithë se nuk ishim mbledhur këtu për hir të miqësisë. E dinim se po të shpëtonim gjallë nuk do të takoheshim me qejf njëri me tjetrin. Nuk do të na vinte mirë të kujtonim urinë që të bën të luash nga mendja, pastrimin e morrave në kusitë ku gatuanim ushqimin, gënjeshtrat pa mbarim duke u ngrohur pranë zjarrit, gënjeshtrat-ëndërrime, përrallat për të ngrënat, grindjet me njëri-tjetrin dhe ëndërrat tona të njëllojta, sepse të gjithë shikonim në ëndërr po të njëjtën gjë - franxhollat e bukës së thekrës që fluturonin pranë nesh si engjëj apo si bolidë1 .

Njeriu rron, sepse ka aftësinë të harrojë. Kujtesa është gjithnjë e gatshme të harrojë të keqen dhe të fiksojë vetëm të mirën. Asgjë të mirë nuk kishte tek burimi "Duskanja", nuk pati asgjë të mirë as përpara dhe as më pastaj në rrugën e jetës së secilit prej nesh. Ne ishim helmuar nga veriu përgjithmonë, dhe këtë gjë e kuptonim fare mirë. Tre vetë prej nesh filluan të mos i bënin qëndresë fatit, vetëm Ivan Ivanoviçi vazhdonte të punonte me atë zellin e mëparshëm tragjik.

Saveljevi provoi një herë ta sillte në vete Ivan Ivanoviçin në kohën e një pushimi "për të pirë cigare". Pushimi që bëhet "për të pirë cigaren" është mënyra më e zakonshme për të pushuar ata që nuk e pijnë duhanin, sepse ne kishim vite që nuk kishim duhan, kurse pushime të tilla bënim gjithnjë. Amatorët e duhanit mblidhnin dhe thanin në tajgë gjethe rrushi të egër dhe bëheshin diskutime mjaft të gjata, që të burgosurit i zhvillonin, si zakonisht, me shumë pasion, lidhur me temën nëse gjethet e belushit apo të rrushit të egër ishin "më të shijshme". As të njërit, as të tjetrit nuk bënin një grosh, sipas mendimit të zanatalive, sepse organizmi kërkonte helmin e nikotinës dhe jo tym dhe ishte e pamundur t'i gënjeje qelizat e trurit me një mënyrë kaq të thjeshtë. Por për "pushimet sa për të pirë një duhan" gjethja e rrushit të egër bënte, sepse në kamp fjala "pushim" në kohën e punës është në kundërshtim të plotë me rregullat themelore të moralit të prodhimit që edukohen në Veriun e largët. Të pushosh çdo orë është një sfidë, është një krim, por të bësh pushim sa "për të pirë një cigare" është një gjë brenda rregullit të zakonshëm. Kështu edhe këtu, sikurse kudo në veri, fenomenet nuk përputheshin me rregullat. Gjethja e tharë e rrushit të egër shërbente si një kamuflim i natyrshëm.

- Më dëgjo, Ivan, - tha Saveljevi. - Do të të tregoj një histori. Në Bamllag (l), në ndërtimin e shinave të dyta, ne transportonim rërë me karroca dore. Rërën duhej ta shpinim larg, norma ishte njëzet e pesë metra kubë. Po të bëje më pak se norma, të jepnin racion gjobe: treqind gramë bukë. Dhe supë një herë në ditë. Kush bënte normën merrte një kilogram bukë, përveç gjellës, dhe përveç kësaj kishte të drejtë të blinte në dyqan një kilogram bukë me paratë e veta. Punonim dy e nga dy. Normat ishin absurde. Dhe ja ç'na polli mendja: sot nxjerrim rërë të dy nga gropa jote. Bëjmë një normë të plotë. Marrim dy kilogramë bukë dhe treqind gramë të racionit tim gjobë, kështu që secilit i takojnë nga një kile e njëqind e pesëdhjetë gramë bukë. Nesër punojmë për mua. Pastaj përsëri për ty. Një muaj të tërë vepruam në këtë mënyrë. A mund të ankoheshim për jetën që bënim? Kryesorja ishte se brigadierin e kishim njeri me shpirt, ai sigurisht e dinte si qëndronte puna. Pastaj ai kishte edhe leverdi, sepse njerëzit nuk dobësoheshin, kurse paga nuk i ulej. Por më vonë dikush nga komanda e zbuloi këtë marifet dhe kaq e pat lumturia jonë.

- Po këtu ç'ke ndërmend të provosh? - pyeti Ivan Ivanoviçi.

- Unë nuk dua të provoj asgjë, por duam të të ndihmojmë ty.

- Po ju?

- Për ne, i dashur, njëlloj është.

- Edhe për mua nuk ka asnjë rëndësi. Le të vijë makari vetë sotski (2).

Sotski, domethënë përgjegjësi i grupit, erdhi pas disa ditësh. Parashikimet tona më të këqia u bënë realitet.

- E, pushuat? Tani mjaft. Lirjuani vendin të tjerëve. Puna juaj këtu është si të jeshë në ozdorovitelni punkt (2) apo në ozdorovitelnaja komanda (3), si në OP dhe OK, - u tall përgjegjësi i grupit.

- Po, - tha Saveljevi:

"Në fillim OP-e, pastaj OK-a.

Në këmbë një fasho

Pak pushim - hata!"

"Në fillim OP-e, pastaj OK-a.

Një plagë në këmbë

Dhe në atë dynja!"

Qeshëm për t'u treguar të mirësjellshëm.

- Kur do të kthehemi?

- Do të nisemi që nesër.

Ivan Ivanoviçi nuk pyeti më gjë tjetër. Natën ai vari veten nja dhjetë hapa larg kasolles në një degë të spërdredhur peme, pa litar fare. Të tillë vetëvrasje nuk më kishte qëlluar të shihja asnjëherë. E gjeti Saveljevi, e pa nga shtegu dhe bërtiti. Përgjegjësi i grupit që erdhi me vrap urdhëroi që të mos e hiqnim nga pema deri sa të vinte "operativi" dhe na nisi me nxitim.

Fedja Shapovi dhe unë po bëheshim gati për t'u nisur duke qenë shumë të turbulluar, sepse Ivan Ivanoviçi kishte pece të mira, të pagrisura, trasta, peshqirë, një këmishë pazeni rezervë, të cilën Ivan Ivanoviçi e kishte pastruar nga morrat, çizme pambuku të mballosura, në shtrat ishte xhupi i tij. Pas një këshillimi të shkurtër ne i morëm këto plaçka për vete. Saveljevi nuk mori pjesë në ndarjen e rrobave të të vdekurit, ai vetëm ecte rreth e qark kufomës së Ivan Ivanoviçit. Trupi i një të vdekuri kudo dhe kurdoherë "në jetën e lirë" të ngjallë një interes të pakuptueshëm, të tërheq si magnet. Kjo gjë nuk ndodh në kamp: shpeshësia e vdekjeve, topitja e ndjenjave e heqin interesin për trupin e të vdekurit. Për Saveljevin vdekja e Ivan Ivanoviçit kishte prekur, kishte ndriçuar dhe kishte shqetësuar disa qoshe të errëta të shpirtit, e shtynte atë për të marrë një farë vendimi.

Ai hyri në kasolle, mori sëpatën në qoshe dhe kapërceu prakun. Përgjegjësi i grupit që ishte ulur mbi një trung të rrëzuar kërceu në këmbë dhe bërtiti ca fjalë të pakutpueshme. Unë me Fedjen dolëm me vrap në oborr.

Saveljevi iu afrua trungut të shkurtër e të trashë të pishës, mbi të cilin ne sharronim gjithnjë drutë. Trungu ishte i prerë gjithandej, korja ishte hequr. Ai vendosi dorën e majtë mbi trung, hapi gishtrinjtë dhe goditi me sa fuqi me sëpatë.

Përgjegjësi i grupit uluriti me një zë të çjerrë e therës. Fedja u turr drejt Saveljevit - katër gishtrinj fluturuan dhe ranë midis tallashit të sharrës. Në fillim ata nuk shquheshin midis copave të drurit, ashklave dhe pluhurit të sharrës. Një gjak i kuq rridhte nga gishtrinjtë. Fedja dhe unë shqyem këmishën e Ivan Ivanoviçit, e bëmë si lak në dorën e Saveljevit dhe ia lidhëm plagën. Saveljevin e shpumë në ambulancë për të lidhur plagën, pastaj në seksionin hetimor për të filluar çështjen hetimore lidhur me dëmtimin me dashje të gjymtyrëve. Fedja dhe unë u kthyem po në atë çadër, prej nga kishim dalë dy javë më parë me shpresa të mëdha për të gjetur lumturinë.

Vendet sipër shtretërve na i kishin zënë të tjerët, por nuk patëm asnjë gajle, tani ishte verë dhe në shtretërit e poshtëm ishte, ndoshta, më mirë se në të sipërmit, kurse deri sa të vijë dimri ka kohë sa të duash.

Më zuri gjumi menjëherë, por në mes të natës u zgjova dhe iu afrova tavolinës së postës që kishte dezhurnin. Atje ishte Fedja me një fletë letre në dorë. Që prapa supit të tij lexova çfarë kishte shkruar:

"Nënë, - shkruante Fedja, - nënë, unë jam mirë. Nënë, unë jam veshur sipas stinës...".

__________

l. Bamllag - grup kampesh në linjën Bajkal-Amur (ndërtim hekurudhash).

2. Sotski - Në ushtrinë cariste, komandant mbi l00 ushtarë.

3. OP - Ozdorovitelnij punkt - qëndër kurimi, OK - ozdorovitelnaja komanda - ekip kurimi. Shpesh të burgosurit i shkaktonin vetes plagë për të shkuar në këto qendra, ku shpesh ndodhte që të vdisnin.

---

1 sazhen - njësi mase, e barabartë me

1 kashë - çorbë

1 bolidë -