A.P. ÇEHOV
STEPA

HISTORIA E NJË UDHËTIMI

Përktheu: Çezar Kurti

V

Karvani u vendos në breg të lumit, në anë të fshatit. Dielli digjte si dje, ajri ishte i palëvizshëm dhe i trishtë. Në breg kishte disa shelgje, por hija e tyre nuk binte në tokë, por në ujë, ku humbiste kot, ndërsa në hijen nën qerre ishte vapë dhe mërzi. Ujët e kaltëruar nga pasqyrimi i qiellit të ndillte për t’u futur në lumë.

Qerrtari Stepka, të cilin Jegorushka e pa vetëm tani, një djalë fshatar nja tetëmbëdhjetë vjeç, me këmishë të gjatë, pa brez dhe me shallvare të gjata pa këmbëza, që valviteshin gjatë ecjes si flamurë, u xhvesh shpejt, zbriti poshtë nëpër bregun e pjerrët dhe u hodh në ujë. Ai u zhyt nja dy tri herë, pastaj u kthye në kurriz dhe mbylli sytë nga kënaqësia. Fytyra i ngërdheshej e rrudhej, sikur t’i vinte guduli, të ndiente dhembje dhe t’i vinte për të qeshur.

Në një ditë të nxehtë, kur nuk di ku të futesh nga vapa dhe zagushia, llapashitja e ujit dhe frymëmarrja e thellë e atij që lahet veprojnë mbi veshin si një muzikë e bukur. Dimovi dhe Kirjuha, me të parë Stepkën, u zhveshën dhe ata dhe, njëri pas tjetrit, duke qeshur me të madhe dhe duke e shijuar që më parë kënaqë-sinë, u hodhën në ujë. Lumi i vockël dhe i qetë ushtoi nga turfullimat, llapashitjet dhe britmat. Kirjuha kollitej, qeshte dhe bërtiste sikur donin ta mbysnin, ndërsa Dimovi e ndiqte nga prapa dhe donte t’i kapte këmbën.

- He-he-he! - thërriste ai. - Kape, mbaje!

Kirjuha gajasej dhe kënaqej, por shprehjen e fytyrës e kishte si në tokë: një fytyrë budalli të çuditur, sikur dikush t’i ish afruar pa u diktuar nga prapa dhe ta kish kapur befasisht për flokësh. Edhe Jegorushka u xhvesh, por nuk zbriti nëpër bregun e pjerrët, mori vrull dhe u hodh nga një vend nja një sazhen e gjysmë i lartë. Duke përshkruar një hark në ajër, ai ra në ujë, u zhyt thellë, por fundin nuk e arriti; një forcë e ftohtë dhe e këndshme në të prekur e pushtoi dhe e ngriti përsëri sipër. Ai doli në sipërfaqe dhe, duke turfulluar dhe duke lëshuar fëlluska, hapi sytë, por në lumë, pikërisht afër fytyrës së tij, reflektohej dielli. Në fillim ca shkëndia verbuese, pastaj ylbere dhe njolla të zeza kaluan nëpër sytë e tij; ai nxitoi të zhytej përsëri, hapi sytë në ujë dhe pa diçka të gjelbërt të turbullt, të ngjashme me qiellin në një natë me hënë. Përsëri po ajo forcë, duke mos e lënë që të prekë fundin dhe të qëndrojë në freski, e ngriti lart. Ai doli në sipërfaqe dhe psherëtiu kaq thellë, sa ndjeu liri dhe freski jo vetëm në gjoks, por madje edhe në bark. Pastaj për të marrë nga uji të gjitha kënaqësitë e mundshme, ai filloi të bënte lodra nga më të ndryshmet: rrinte në shpine dhe prehej, thithte ujë me gojë dhe e nxirrte si curril, rrokullisej, notonte në kurriz, në bark dhe ijash, si t’ia kishte qejfi, deri sa u lodh. Bregu tjetër ishte i mbuluar nga shavari, praronte nga dielli, ndërsa lulet e shavarit vareshin si vile të bukura sipër ujit. Në një vend shavari filloi të dridhej, të përkulte vilet e luleve dhe të kërciste. Ishin Stepka me Kirjuhën që “po zinin karavidhe”.

- Karavidhe! Shikoni, vëllezër, karavidhe! - filloi të bërtiste Kirjuha me ngadhënjim dhe tregoi vërtet një karavidhe.

Jegorushka notoi deri tek shavari, u zhyt dhe filloi të kërkonte nëpër rrënjët e shavarit. Duke rrmuar në lymin e ujshëm dhe rrëshqitës, ai preku diçka të mprehtë dhe të neveritshme, ndoshta ndonjë karavidhe, por në këtë çast dikush e kapi për këmbe dhe e ngriti lart. Duke pirë ujë dhe duke u kollitur, Jegorushka hapi sytë dhe pa para vetes fytyrën e njomë dhe përtallëse të çapkënit Dimov. Çapkëni merrte frymë rëndë dhe nga sytë e tij dukej se donte të vazhdonte të tallej. Ai e kishte kapur fort Jegorushkën prej këmbe dhe ngriti bile dorën tjetër për ta kapur për zverku, por Jegorushka me neveri e frikë, sikur t’i vinte pështirë dhe të kishte frikë se mos Dimovi i fortë e mbyste, u shkëput me forcë prej tij dhe i tha:

- Hajvan! Ta këputa me grusht turinjve!

Duke e ndierë se këto fjalë nuk mjaftonin për të shprehur urrejtjen, u mendua pakëz dhe shtoi:

- Maskara! Këlysh bushtre!

Kurse Dimovi, sikur të mos kishte ndodhur gjë, as që po e shikonte më Jegorushkën, por notoi në drejtim të Kirjuhës dhe thirri:

- He-he-hej! Hajde të zemë peshk! Çuna, hajde të zemë peshk!

- E pse jo? - e miratoi Kirjuha. - Këtu duhet të ketë shumë peshk...

- Stepka, shko një vrap në fshat dhe u kërko fshatarëve një rrjetë!

- Nuk e japin!

- Ta japin! Ti shko kërkoje! U thuaj që ta japin për hir të Krishtit, fundi i fundit ne jemi shtegtarë.

- Mirë thua!

Stepka doli nga uji, u vesh shpejt dhe pa kapele, duke valavitur shallvaret e gjera, rendi në fshat. Pas ndeshjes me Dimovin ujët kishte humbur çdo bukuri për Jegorushkën. Ai doli jashtë dhe filloi të vishej. Pantelej dhe Vasja ishin ulur në bregun e pjerrët, kishin varur këmbët dhe po shikonin ata që po laheshin. Emeljani ishte zhveshur lakuriq dhe po rrinte me këmbët e futura në ujë deri në gjunjë mu pranë bregut, mbahej me njërën dorë tek bari, kurse me tjetrën fërkonte trupin. Me shpatullat e dala, me nishanin nën sy, i përkulur dhe me shprehjen e një frike të madhe nga ujët, ai dukej shumë komik. Fytyrën e kishte serioze, të vrazhdë, e vështronte ujët me inat, sikur donte ta shante ngaqë e kishte ftohur një herë në Donjec dhe i kishte marrë zërin.

- Po ti pse nuk lahesh? - pyeti Jegorushka Vasjen.

- Kot... Nuk kam qejf... - u përgjigj Vasja.

- Pse të është enjtur mjekra?

- Më dhemb... Unë, paniçek30, kam punuar në fabrikën e shkrepseve... Doktori më pat thënë se prandaj më është enjtur nofulla. Atje ajri është i keq. Përveç meje, edhe tre djemëve të tjerë u është enjtur nofulla. kurse njërit i është kalbur fare.

Pas një çike u kthye Stepka me një rrjetë. Dimovi me Kirjuhën prej qëndrimit të gjatë në ujë u mavijosën dhe u ngjirrën, por filluan me qejf të mirren me peshkim. Në fillim ecën nëpër një vend të thellë, përgjatë shavarit; këtu Dimovit ujët i vinte deri në zverk, ndërsa Kirjuhën e shkurtër e mbulonte krejt; ky i fundit pinte ujë dhe lëshonte flluska, ndërsa Dimovi, duke shkelur nëpër rrënjët si gjemba, binte dhe ngatërrohej në rrjetë. Të dy rrokulliseshin dhe bënin potere të madhe, dhe peshkimi kthehej në një lodër çapkënësh.

- Është thellë, - thoshte me zë të ngjirrur Kirjuha. - Asgjë nuk do të kapim!

- Mos e tërhiq, djall! - bërtiste Dimovi, duke u përpjekur t’i jepte rrjetës pozicionin e duhur. - Mbaje me duar!

- Këtu nuk kapni gjë! - u bërtiste nga bregu Pantelej. - Vetëm sa do të trembni peshkun, budallenj! Merrni majtas! Atje është më cekët!

Një herë sipër rrjetës kërceu një peshk i madh; të gjithë ja bënë ah!, ndërsa Dimovi qëlloi me grusht vendin, ku ai u zhduk, dhe fytyra e tij shprehte keqardhje.

- Eh! - bërtiti Pantelej dhe përplasi këmbët. - Ju shpëtoi një njil i majmur! Iku!

Duke marrë majtas, Dimovi dhe Kirjuha dalëngadalë dolën në vend të cekët dhe këtu filluan të zinin peshk si duhet. Ata u larguan nja treqind hapa prej karvanit. Që larg dukej se si ata pa bërë fjalë dhe duke i lëvizur këmbët ngadalë tërhiqnin rrjetën, duke u përpjekur ta fusnin rrjetën sa më thellë dhe sa më afër shavarit. Për ta trembur peshkun dhe për ta futur në rrjetë, ata qëllonin me grushta ujin dhe bënin zhurmë duke trazuar shavarin. Nga shavari ata shkonin në bregun tjetër, tërhiqnin rrjetën pas vetes, pastaj me një pamje të dëshpëruar, duke ngritur gjunjët lart, ktheheshin përsëri tek shavari. Se për çfarë flisnin midis tyre, por nuk dëgjohej gjë. Dielli u digjte kurrizin, mizat i kafshonin, ndërsa trupat e tyre të mavijosur morën ngjyrën e bronxit. Pas tyre, me kovën në duar, me mëngët e përveshura deri në sqetull dhe duke mbajtur cepat e këmishës me dhembë, ecte Stepka. Sa herë që kapnin ndonjë peshk, ai e ngrinte lart dhe, duke e përshkënditur në diell, bërtiste:

- Shikoni, çfarë njili! Kemi zënë nja pesë të tillë!

Dukej se si, pasi e nxirrnin rrjetën, Dimovi, Kirjuha dhe Stepka gërmonin për një kohë të gjatë në lym, fusnin diçka në kovë, diçka e hidhnin poshtë; nga një herë ndonjë send që kishte rënë në rrjetë e merrnin doradorazi, e shikonin me kureshtje, pastaj e hidhnin poshtë...

- Çfarë është ajo? - u thërrisnin nga bregu.

Stepka përgjigjej, por ishte vështirë të kuptoje se çfarë thoshte. Por ja ai doli me vrap nga ujët dhe, duke mbajtur kovën me të dy duart, duke harruar të ulte këmishën, rendi tek qerret.

- Është mbushur plot! - thërriste ai, duke marrë frymë me zor. - Më jepni një tjetër!

Jegorushka vështroi brenda në kovë. Ajo ishte plot. Nga ujët nxori kokën e shëmtuar një mlysh i ri, ndërsa rreth tij rropateshin karavidhe dhe peshq të vegjël. Jegorushka futi dorën në fund dhe përzjeu ujin: mlyshi u zhduk nën karavidhet, ndërsa në vend të tij në sipërfaqe dolën një peshk persian dhe një njil. Edhe Vasja vështroi kovën. Sytë iu përlotën dhe fytyra iu embëlsua, tamam ashtu si në kohën kur kishte parë dhelprën. Ai nxori diçka nga kova, e afroi tek goja dhe filloi të përtypej. U dëgjua kërcitja e dhëmbëve.

- Vëllezër, - u çudit Stepka, - Vaska po ha një gjuhëz të gjallë! Pfu!

- Kjo nuk është gjuhëz, por mustak, - u përgjigj Vasja pa e prishur terezinë dhe duke vazhduar të mbllaçitet.

Ai nxori nga goja bishtin e peshkut, e pa me kënaqësi dhe përsëri e futi në gojë. Kur ai po përtypej dhe kërciste dhembët, Jegorushkës i dukej se përpara vetes kishte një kafshë e jo një njeri. Mjekra e enjtur e Vasjes, sytë e tij të venitur, të parët shumë të mprehtë, bishti i peshkut në gojë dhe kënaqësia, me të cilën po përtypte mustakun, e bënin atë të ngjante si një kafshë.

Jegorushka filloi të mërzitej pranë tij. Tani edhe peshkimi kishte përfunduar. Ai u ra një herë rreth e rrotull qerreve, u mendua sa u mendua dhe nga mërzia u nis për në fshat.

Pas pak u gjend në kishë dhe, duke e vënë ballin në kurrizin e një njeriu që vinte era kërp, po dëgjonte se si këndonte kori. Mesha po i afrohej fundit. Jegorushka nuk i kuptonte këngët e kishës dhe i dëgjonte pa dëshirë. Dëgjoi një copë herë, gogësiti dhe filloi të kundronte zverqet dhe kurrizet e njerëzve. Në njërin zverk, të kuq dhe të njomë nga të larët në lumë, ai njohu Emeljanin. Zverku ishte qethur boks dhe më lart se sa është zakoni; edhe temthat ishin qethur më lart se sa duhet, dhe veshët e kuq të Emeljanit dukeshin si dy llapa të mëdha dhe sikur nuk e ndienin veten në vendin e tyre. Duke parë zverkun dhe veshët, Jegorushka padashur mendoi se Emeljani është me siguri një njeri shumë fatkeq. Atij iu kujtuan dirizhimi, zëri i ngjirrur, pamja e ndrojtur në lumë dhe ndjeu për të një keqardhje të madhe. I lindi në zemër t’i thoshte një fjalë të mirë:

- Jam edhe unë këtu! - tha ai, duke e tërhequr prej mënge.

Njerëzit që kanë kënduar në kor si tenor apo bas, sidomos ata që kanë patur rastin qoftë edhe një herë në jetë të drejtojnë, mësohen t’i shikojnë të vegjëlit vrazhdë dhe me inat. Këtë zakon e ruajnë edhe kur nuk këndojnë më. Duke u kthyer nga Jegorushka, Emeljani e pa që poshtë vetullave dhe i tha:

- Mos u llasto në kishë!

Pastaj Jegorushka çau përpara më afër ikonostasit. Këtu pa njerëz interesantë. Përpara të gjithëve në anën e djathtë mbi qilim kishin qëndruar një zotni dhe një zonjë. Prapa kishin nga një karrike. Zotnia kishte veshur një kostum mëndafshi kinez të porsa hekurosur, qëndronte pa lëvizur, si një ushtar në drejtqendrim, dhe mbante lart mjekrën e tij të rruar si në ngjyrë mavi. Në jakat e ngrira, në ngjyrën mavi të mjekrës, në tullën e vogël në kokë dhe bastunin që mbante ndiehej shumë dinjitet. Nga tepria e dinjitetit qafa ishte tendosur dhe mjekra shtyhej lart me kaq forcë, sa koka dukej sikur mund të shkëputej nga njëri çast në tjetrin dhe të fluturonte lart. Kurse zonja, e shëndoshë dhe e shkuar nga mosha, veshur me një shall të bardhë mëndafshi, kishte ulur kokën anash dhe vështronte në një mënyrë të tillë, sikur porsa i kishte dhënë ndonjërit para borxh dhe donte t’i thoshte: “Ah, mos u shqetësoni, nuk ka nevojë të më falenderoni! Nuk kam qejf...”. Rreth e qark qilimit si një mur i dendur kishin qëndruar fshatarët.

Jegorushka iu afrua ikonostasit dhe filloi t’u falej ikonave të vendit. Para çdo figure ai përkulej mengadalë deri në tokë, pa u ngritur nga toka vështronte prapa popullin, pastaj ngrihej në këmbë dhe i prekte me ballë. Prekja e ballit në dyshemenë e ftohtë i jepte një kënaqësi të madhe. Kur nga altari doli roja me një shkop të gjatë me shuarësen e qirinjëve në majë, Jegorushka kërceu shpejt nga toka dhe rendi drejt tij.

- E kanë ndarë naforën31? - pyeti ai.

- Nuk ka, nuk ka naforë ...- belbëzoi i vrenjtur roja. - Ik që këtej...

Mesha mbaroi. Jegorushka doli ngadalë nga kisha dhe shkoi të shëtiste nëpër shesh. Kishte parë kaq shumë fshatra, sheshe dhe fshatarë në jetën e tij sa tani çdo gjë që i dilte përpara nuk paraqiste asnjë interes për të. Nga që s’kishte çfarë të bënte dhe për të vrarë kohën, u fut në një dyqan, sipër derës të të cilit ishte varur një rrip i gjerë i kuq. Dyqani përbëhej nga dy dhoma të gjera dhe të ndriçuara keq: në njërën dhomë shiteshin veshmbath-je dhe ushqime, ndërsa në tjetrën kishte ca voza me rrëshirë dhe në tavan ishin varur ca qafore kuajsh. Prej kësaj vinte një erë e shijshme lëkure dhe rrëshire. Dyshemeja e dyqanit ishte e zbukuruar, me siguri e kishte zbukuruar ndonjë njeri me fantazi të madhe dhe shumë të lirë, sepse ishte e mbuluar krejt me qëndisma dhe shenja kabalistike. Pas banakut kish qëndruar duke u mbështetur me bark në tavolinë një dyqanxhi i ushqyer mirë dhe me fytyrë të gjerë e mjekërr të rrumbullakët, me sa duket një velikorus32. Ai pinte çaj me gllënjka dhe pas çdo gllënjke lëshonte nga një psherëtimë të thellë. Fytyra e tij shprehte një mospërfillje të plotë, por në çdo psherëtimë dëgjohej: “Prit pak, pa ta tregoj unë qejfin”.

- Më jep një kopejkë farë luledielli! - i tha Jegorushka.

Dyqanxhiu ngriti vetullat, doli që prapa banakut dhe i hodhi Jegorushkës në xhep një kopejkë farë luledielli. Si masë shërbente një kuti kremi bosh. Jegorushka nuk kishte qejf të ikte. Ai vështroi pë një kohë të gjatë arkat me gurabije, mendoi sa mendoi dhe pyeti, duke treguar me gisht disa gurabije Vjazemsku33, të cilat ishin mykur nga koha e gjatë:

- Sa bëjnë këto gurabije?

- Dy copë për një kopejkë.

Jegorushka nxori nga xhepi gurabijen që i kishte falur dje çifutja dhe pyeti:

- Po gurabijet si kjo sa bëjnë?

Dyqanxhiu emori gurabijen në dorë, e kontrolloi ngatë gjitha anët dhe ngriti njërën vetull:

- Si kjo? - pyeti ai.

Pastaj ngriti vetullën tjetër, u mendua dhe u përgjigj:

- Tri kopejka dy copë.

U bë heshtje.

- I kuja je? - pyeti dyqanxhiu, duke hedhur çaj për vete nga një ibrik prej bakri të kuq.

- Nipi i Ivan Ivaniçit.

- Sa Ivan Ivaniça ka! - psherëtiu dyqanxhiu. Ai vështroi sipër kokës së Jegorushkës në drejtim të derës, heshti pakëz dhe pyeti: - Mos doni pak çaj?

- Falemnderit... - pranoi Jegorushka me një farë ngurrimi, megjithëse ndiente një mall të madh për çajin e mëngjesit.

Dyqanxhiu i mbushi një gotë dhe ia dha bashkë me një copë sheqeri të brejtur. Jegorushka u ul në një karrige portative dhe filloi të pinte. Ai donte të pyeste sa kushton një funt34 bajamesh me sheqer dhe porsa e nisi muhabetin, por hyri një blerës dhe dyqanxhiu, duke e lënë gotën e vet mënjanë, u muar me punë. Ai e çoi blerësin në dhomën ku vinte erë rrëshirë dhe bisedoi me të për një kohë të gjatë. Blerësi, që me sa duket ishte kokëfortë dhe i mënçur, gjatë të gjithë kohës në shenjë mosaprovimi tundte kokën dhe zbrapsej nga ana e derës. Dyqanxhiu e bindi për diçka dhe filloi t’i mbushte një thes të madh me tërshërë.

- Pse tërshërë është kjo? - tha i trishtuar blerësi. - Kjo nuk është tërshërë, por byk. T’ua japësh pulave këtë, do të thotë të tallesh me to...

- Jo, jo, po shkoj tek Bondarenkoja më mirë!

Kur Jegorushka u kthye tek lumi, në breg ishte ndezur një zjarr i vogël. Qerrtarët ishin duke gatuar drekën. Në mes të tymit kishte qëndruar Stepka dhe me një lugë të madhe tërë dhëmbëza përziente gjellën në kusi. Pak më anash, me sy të skuqur nga tymi, ishin ulur Kirjuha dhe Vasja dhe pastronin peshkun. Para tyre ishte nderur rrjeta, mbuluar e tëra me lym dhe barishte. Në rrjetë shkëlqente ndonjë peshk dhe zvarriteshin karavidhe.

Emeljani, që porsa ishte kthyer nga kisha, ishte ulur afër Panteleit, tundte dorën dhe me një zë që mezi dëgjohej këndonte “Lavdi të këndojmë...”. Dimovi vërtitej rreth kuajve.

Pasi mbaruan pastrimin, Kirjuha dhe Vasja mblodhën të gjithë peshqit dhe karavidhet e gjalla në kovë, tundën kovën dhe hodhën gjithçka kishte brenda në ujin që po vlonte.

- T’i fusim sallo? - pyeti Stepka, duke hequr shkumën me lugë.

- E pse? Peshku lëshon vetë yndyrë, - u përgjigj Kirjuha.

Para se të hiqte kusinë nga zjarri, Stepka hodhi në ujë nja tri pulqer bullgur dhe një lugë kripë; më në fund e provoi, përplasi buzët, lëpiu lugën dhe gagariti i kënaqur, gjë që tregonte se supa ishte gati.

Të gjithë, me përjashtim të Panteleit, u ulën rreth kusisë dhe filluan të punojnë me lugë.

- I jepni çunit një lugë! - tha me një zë të rreptë Pantelei. - Ndoshta edhe ai do të hajë!

- Kjo është gjellë fshatarësh!... - psherëtiu Kirjuha.

- Edhe gjella fshatare të bën mirë, po të kesh uri.

Jegorushkës i dhanë një lugë. Ai filloi të hante, por pa u ulur, duke qëndruar në këmbë mu pranë kusisë, që i dukej si një gropë. Supa vinte erë peshk, midis kokrrave të bullgurit kishte luspa; karavidhet nuk mund t’i kapje me lugë, kështu që i nxirrnin nga kusia me dorë. Sidomos Vasjes nuk i vinte hiç zor dhe njomi në supë jo vetëm duart, por edhe mëngët. Megjithatë Jegorushkës supa iu duk shumë e shijshme dhe i kujtonte supën me karavidhe që gatuante në ditët e kreshmës mamaja e vet në shtëpi. Pantelei ishte ulur mënjanë dhe hante bukë.

- Babagjysh, po ti pse nuk ha? - e pyeti Emeljani.

- Nuk i ha karavidhet... Uf, dreqërit! - tha plaku dhe ktheu kokën me neveri.

Duke ngrënë, duke biseduar. Nga bisedat e tyre Jegorushka kuptoi se të gjithë të njohurit e tij të rinj, pavarësisht nga dallimet e moshës dhe të karakterit, kishin një gjë të përbashkët, që i bënte të ngjanin me njëri tjetrin: të gjithë ishin njerëz me një të kaluar të mrekullueshme dhe me një të tanishme të keqe; për të kaluarën të gjithë, pa përjashtim, flisnin me entuziazëm, ndërsa për të tanishmen flisnin pothuajse me përbuzje. Rusit i pëlqen të kujtojë, por nuk i pëlqen të jetojë. Jegorushka akoma nuk e dinte këtë gjë dhe para se supa të kishte mbaruar besonte thellësisht se rreth kusisë ishin ulur njerëz të fyer dhe të zhgënjyer nga fati. Pantelei tregonte se dikur, kur akoma nuk kishte hekurudha, ai shkonte me karvane në Moskë dhe Nizhnij35, fitonte kaq shumë sa nuk dinte ku t’i çonte paratë. E çfarë tregtarësh kishte atëherë, çfarë peshku, sa lirë që ishte! Ndërsa tani rrugët janë bërë më të shkurtra, tregtarët më dorështrënguar, populli më i varfër, buka më e shtrenjtë, çdo gjë është keqësuar sa s’ka ku vete më. Emeljani thoshte se më përpara kishte shërbyer në uzinën e Lluganskut si këngëtar, kishte patur një zë të mrekullueshëm dhe lexonte shumë mirë notat, ndërsa tani është kthyer në një muzhik dhe ushqehet me mëshirën e të vëllait, i cili e dërgon me kuajt e tij dhe i merr gjysmën e fitimit. Vasja dikur kishte punuar në fabrikën e shkrepseve. Kirjuha kishte qenë karrocier tek disa njerëz të mirë dhe në të gjithë rrethin njihej si ngarësi më i mirë i trojkave. Dimovi, djali i një fshatari të pasur, jetonte për qejfin e vet, shëtiste dhe nuk dinte se ç’është e keqja, por me të mbushur njëzet vjeç, i jati, një burrë i ashpër dhe i prerë, duke dashur që ta mësonte me punë dhe duke patur frikë se mos përkdhelej shumë në shtëpi, filloi ta dërgonte si argat për të mbartur me qerre. Vetëm Stepka nuk fliste, por edhe nga fytyra e tij pa musteqe dukej se më përpara kishte jetuar shumë më mirë se tani.

Kur iu kujtua i ati, Dimovi e la gjellën dhe u vrenjtë. Ai vështroi shokët që poshtë vetullave dhe e ndali vështrimin mbi Jegorushkën.

- Ti, antikrisht, hiqe kapelen! - i bërtiti ashpër. - Pse me kapele ulen njerëzit për të ngrënë? Lëre, pa je dhe zotni!

Jegorushka hoqi kapelen dhe nuk tha asnjë fjalë, por nuk po e ndiente më shijen e supës dhe nuk po dëgjonte se si filluan ta mbronin Pantelei dhe Vasja. Në gjoksin e tij filloi të angullijë një inat i madh kundër këtij çamarroku dhe vendosi që me çdo kusht t’i luante ndonjë rreng.

Pas drekës të gjithë shkuan tek qerret dhe u shtrinë në hije.

- Babagjysh, do të nisemi shpejt? - pyeti Jegorushka Pantelein.

- Kur ta bëj zoti mbarë, atëherë do të nisemi... Tani nuk nisemi dot, është vapë... O zot i madh, u bëftë vullneti yt... Bjer e fli, djalo!

Pas një çike që poshtë qerreve dëgjoheshin gërrhima. Jegorushka deshi të shkonte përsëri në fshat, por u mendua, gogësiti dhe u shtri pranë plakut.

VI

Karvani qëndroi gjithë ditën pranë lumit dhe u nis kur filloi të perëndonte dielli.

Jegorushka përsëri rrinte i shtrirë mbi thesin me lesh, qerrja kërciste lehtë dhe lëkundej, ndërsa poshtë ecte Pantelej, përplaste këmbët, fërkonte kërcinjtë dhe mërmëriste me vete; në ajër ashtu si dje dëgjohej muzika e stepës.

Jegorushka ishte shtrirë në kurriz dhe, duke i mbajtur duart nën kokë, vështronte lart në qiell. Ai pa se si u përflak qielli i mbrëmjes dhe si u shua pastaj. Engjëjt mbrojtës, si e mbuluan horizontin me krahët e tyre të praruar, ranë të flenë. Dita kish kaluar mirë e bukur, tani erdhi një natë e qetë, e mirë, dhe ata mund të rrinin pa u shqetësuar në shtëpinë e tyre lart në qiell... Jegorushka pa se si u err dalëngadalë qielli, si në tokë ra muzgu dhe si u ndezën pastaj njëri pas tjetrit yjet.

Kur vështron për një kohë të gjatë pa shkëputur sytë qiellin e kaltërt, mendimet dhe shpirti sepse shkrihen në një ndjenjë vetmie. Fillon ta ndiesh veten tmerrësisht të vetmuar, dhe çdo gjë që ti më parë e mendoje të afërt, të dashur, bëhet tani për ty e largët dhe e pavlerë. Yjet, të cilët kanë mijëra vjet që vështrojnë nga qielli, vetë qielli i pakuptueshëm dhe muzgu, të cilët janë mospërfillës ndaj jetës së shkurtër të njeriut, kur mbetesh vetëm sy për sy me ta dhe përpiqesh t’i kuptosh, ta ndrydhin shpirtin me heshtjen e tyre. Të vjen ndërmend ajo vetmi që e pret çdonjërin prej nesh në varr, dhe thelbi i jetës të duket i dëshpëruar, i frikshëm...

Jegorushka filloi të mendonte për gjyshen, e cila fle tani në varreza nën drunjtë e qershive; iu kujtua se si ajo rrinte shtrirë në arkivol me monedhat e bakërta në sy, se si pastaj e kishin mbyllur kapakun dhe e kishin lëshuar në varr; iu kujtua dhe kërcitja e shurdhër e plisave të dheut mbi kapak... E përfytyroi gjyshen në një varr të ngushtë dhe të errët, të braktisur nga të gjithë dhe pa ndihmë. Po fantazonte me vete sikur gjyshja paprimtas zgjohej dhe, duke mos e kuptuar se ku ishte, trokiste në kapak, thërriste për ndihmë dhe më në fund, e lodhur nga tmerri, vdiste përsëri. Përfytyroi si të vdekur mamanë e tij, at Kristoforin, konteshën Dranickaja, Solomonin. Por sado që u mundua të përfytyronte veten e tij në një varr të errët, larg shtëpisë, të braktisur, pa ndihmë dhe të vdekur, nuk ia arriti dot qëllimit; për vete nuk shihte asnjë mundësi për të vdekur dhe i dukej se kurrë nuk ka për të vdekur...

Ndërsa Pantelei, që kishte kohën të vdiste, ecte aty përposhtë dhe rendiste mendimet e tij:

- S’ke ç’thua, zotërinj të mirë... - mërmëriste ai. - E çuan djalin të mësojë, por se si ja kalon ai atje nuk dihet... Atje, në Sllavjanoserbsk e kam fjalën, nuk ka shkollë që të marrësh shkencë të madhe... Nuk ka, vërtet... Kurse djali ështe i mirë, s’ke ç’i thua. Do të rritet, do t’i ndihmojë të jatit. Ti, Jegor, tani je i vockël, por do të rritesh dhe do të ushqesh nënën e babanë. Kështu e ka sajuar zoti... Ndero babanë tënd dhe nënën tënde... Edhe unë vetë kam patur fëmijë, por m’u dogjën... Ashtu vërtet, natën e epifanisë37 u dogj kasollja... Unë nuk isha në shtëpi, kisha shkuar në Orjoll37. Në Orjoll... Marja për vete doli me vrap në rrugë, por u kujtua për fëmijët që flinin në kasolle. U kthye me vrap dhe u dogj bashkë me ta... Po... Të nesërmen vetëm kockat gjetën.

Afër mesnatës qerrtarët dhe Jegorushka ishin ulur përsëri afër një zjarri të vogël. Në kohën që kishte filluar një erë e fortë, Kirjuha dhe Vasja kishin shkuar për ujë diku në një hurmë; ata u zhdukën në errësirë, por gjithë kohës dëgjoheshin kovat që kërcisnin dhe biseda e tyre. Domethënë hurma ishte afër. Drita e zjarrit shtrihej në tokë si një njollë e madhe vezulluese. Megjithëse ndriste hëna, për shkak të kësaj njolle të për rreth ishte terr i zi. Qerrtarëve u binte drita në sy dhe ata shikonin vetëm një pjesë të rrugës së madhe. Shumë dobët, si male me një formë të papërcaktuar, në errësirë përvijoheshin qerret me thasë dhe kuajt. Njëzet hapa larg zjarrit, në kufirin e rrugës me fushën, ishte një kryq varri prej druri, që ishte shtrembëruar anash. Jegorushka, kur akoma nuk ishte ndezur mirë zjarri dhe mund të shihje larg, kishte vënë re se një kryq tjetër, po kaq i vjetër dhe i shtrëmbëruar, ishte në anën tjetër të rrugës së madhe.

Kur u kthyen, Kirjuha dhe Vasja mbushën një kusi plot me ujë dhe e vendosën sipër zjarrit. Stepka me lugën tërë çallata në dorë, midis tymit, zuri vend afër kusisë dhe, duke vështruar i menduar ujin, filloi të priste sa të dilte shkuma. Pantelei dhe Emeljani ishin ulur aty pranë, nuk flisnin dhe po mendonin. Dimovi ishte shtrirë në bark, duke mbajtur kokën me grushte, dhe vështronte zjarrin. Hija e Stepkës kërcente nëpër trupin e tij, prandaj dhe fytyra e tij e bukur herë mbulohej nga errësira, herë bëhej e ndritshme... Kirjuha dhe Vasja endeshin afër zjarrit dhe mblidhnin shkarpa dhe bar të thatë. Jegorushka, me duart në xhepa, kish qëndruar afër Panteleit dhe shikonte se si zjarri përpinte barin.

Të gjithë po pushonin, kishin rënë në mendime dhe vështronin me bisht të syrit kryqin, mbi të cilin kërcenin e dridheshin njolla të kuqe. Varri i vetmuar ka diçka të trishtuar, ëndërrimtare dhe jashtëzakonisht poetike... Ai hesht, dhe në këtë heshtje ndiehet prania e shpirtit të një njeriu të panjohur, që është i shtrirë nën kryq. A e ndien veten mirë në stepë ky shpirt? Mos ndien vallë trishtim kur nata është me hënë? Ndërsa stepa afër varrit duket e trishtuar, e pikëlluar dhe e menduar, bari duket akoma më i trishtuar dhe karkalecët si më të përmbajtura në këngën e tyre... Dhe nuk ka asnjë kalimtar që të mos e kujtojë shpirtin e vetmuar dhe të mos rrijë duke e kthyer kokën nga varri deri sa ai të ketë mbetur shumë prapa dhe të mos jetë mbuluar nga errësira...

- Babagjysh, përse e kanë vënë këtë kryq? - pyeti Jegorushka.

Pantelei vështroi kryqin, pastaj Dimovin dhe pyeti:

- Mikolla, mos është ky ai vendi, ku kositësit vranë tregtarët?

Dimovi u ngrit pa qejf mbi bërryla, pa rrugën dhe u përgjigj:

- Ai vetë është...

U bë heshtje. Kirjuha po thyente barin e thatë, e bënte lëmsh dhe e fuste nën kusi. Zjarri ndriti më tepër. Stepkën e mbuloi një tym i zi dhe në errësirë, nëpër rrugën afër qerreve, vrapoi hija e kryqit.

- Po, i vranë...- tha si pa qejf Dimovi. - Tregtarët, babai me të birin, shkonin për të shitur ikona. U ndalën këtu afër në hanin që mban tani Ignat Fomini. Plaku kishte pirë një çikë si shumë dhe filloi të mburrej se kishte me vete shumë para. Dihet se tregtarët janë mburravecër, mos dhëntë zoti të kesh punë me ta... Nuk u rrihet pa u mburrur para njerëzve të varfër si ne, mendojnë se kushedi se ç’janë. Por në atë kohë në han kalonin natën disa kositës. E dëgjuan ata tregtarin tek lëvdohej dhe e mbajtën mend.

- O Perëndi i pushtetshëm! - psherëtiu Pantelei.

- Të nesërmen, porsa u gdhi, - vazhdoi Dimovi, - tregtarët u bënë gati për rrugë dhe kositësit iu qepën nga prapa. “Shkojmë bashkë, zotërinj. Bashkë më pak do të mërzitemi, edhe rrezik më pak do të ketë, sepse këtu është vend i humbur...”. Tregtarët për të mos thyer ikonat, megjithëse ishin kaluar, ecnin me hap, gjë që u përshtatej qëllimit të kositësve...

Dimovi u ngrit në gjunjë dhe u shtryq.

- Po, - vazhdoi ai duke gogësitur. - Sikur çdo gjë po shkonte mirë, por me të mbërritur tregtarët në këtë vend, kositësit i pastruan me kosë. Djali, që kishte qenë trim, i rrëmbeu njërit kosën dhe forca t’i grinte edhe ai... Natyrisht, ata i mundën tregtarët, sepse bëheshin nja tetë vetë. I prenë dhe i bënë copë tregtarët dhe s’u lanë asnjë vend të gjallë në trup. Mbaruan punën e tyre dhe i hoqën nga rruga të dy, të jatin e shpunë në njërën anë, të birin në anën tjetër. Përballë këtij kryqi matanë rrugës është një kryq tjetër... Është akoma apo jo, nuk e di. Nuk duket që këtej.

- Është, - tha Kirjuha.

- Thonin se para gjetën pak.

- Pak, vërtet, - tha Pantelei. - Nja njëqind rubla gjetën.

- Pastaj nja tre prej tyre vdiqën, sepse edhe tregtari kishte punuar mirë me kosë. U rrodhi gjaku nga plagët. Njërit tregtari i kishte prerë dorën dhe thonë se ai kishte rendur nja katër vërste pa dorë dhe afër Kurikovos e kishin gjetur mbi një sop. Ishte ulur galiç, kokën e kishte mbështetur në gjunjë, sikur të kishte rënë në mendime, dhe kur vështruan mirë, panë se ishte pa shpirt, kishte vdekur...

- Nga gjurmët e gjakut e gjetën, - tha Pantelei.

Të gjithë vështruan kryqin dhe përsëri u bë heshtje.

Diku, me siguri nga përroi, u dëgjua thirrja e trishtuar e një zogu: “Fli, Fli, Fli!...”.

- Njerëz të ligj ka plot në botë, - tha Emeljani.

- Plot, plot! - pohoi Pantelei dhe iu afrua më tepër zjarrit me një shprehje të tillë sikur t’i kishte hyrë frika. - Plot! - vazhdoi ai me gjysmë zëri. - Kam parë në jetën time të këtillë sa të duash... Njerëz të ligj, de... Të shenjtë dhe të drejtë kam parë shumë, por të ligjtë nuk i numëron dot...Na mëshiro e shpëto, o e shënjta Mari... Më kujtohet një herë, nja tridhjetë vjet më parë, ndoshta ka edhe më shumë, po shpija një tregtar nga Mershansku37. Tregtari ishte burrë i mirë shumë, i pashëm dhe paralli... Tregtari-de... Njeri fort i mirë ishte, s’ke ç’i thua... Dhe ja, pra, po ecnim dhe u ndalëm për të kaluar natën në një han. Por në Rusi hanet nuk janë si këtu. Atje hanet janë të mbuluar si magaze ose, si të them, si koçekët në ekonomitë e mira. Vetëm se koçekët janë më të lartë. U ndalëm, pra, dhe sikur çdo gjë ishte në rregull. Tregtari im zuri një dhomë, ndërsa unë ndenja pranë kuajve, sikundër edhe duhet. Kështu, pra, vëllezër, iu luta zotit para se të bie të fle dhe fillova të ecë nëpër oborr. Nata ishte e errët, xëk në sy, mor po nuk mund të shihje fare. Eca pak, si të them këtu e tek qerret, dhe shoh një dritë. Po kjo ç’është? Të zotët e hanit kishin kohë që kishin rënë dhe përveç meje dhe tregtarit nuk kishte bujtës të tjerë... Po kjo dritë ç’të ishte? Më kapi dyshimi... U afrova... pranë dritës... O zot, na mëshiro e shpëto, o e shenjta Mari! Shikoj, mu pranë tokës një dritare me rrjetë... në shtëpi, de. Shtrihem për tokë dhe vështroj. Porsa hodha sytë brenda, nëpër të gjithë trupin më shkuan mornica...

Kirjuha, duke u munduar të mos bëjë zhurmë, hodhi në zjarr një tufë bari të thatë. Pasi priti deri sa pushoi së kërcituri bari i thatë, plaku vazhdoi:

- Vështrova atje brenda, ndërsa atje na qënkesh një bodrum i madh, i errët, i dyshimtë... Sipër një fuçie lëshonte dritë një fener. Në mes të podrumit kishin qëndruar nja dhjetë vetë me këmisha të kuqe, kishin përveshur mëngët dhe në dorë mbanin ca thika të gjata... Ehe! Domethënë, paskemi rënë midis kusarëve, thashë me vete... Ç’të bëj? Shkova me vrap tek tregtari, e zgjova pa bërë zhurmë dhe i them: “Ti, tregtar, mos u tremb, por punën e kemi pisk... Ne, i them, kemi rënë në një fole kusarësh”. Ai ndërroi fytyrë dhe më pyet: “Po tani, Pantelej, si t’ia bëjmë? Unë kam me vete shumë para jetimësh të shkretë... Sa për shpirtin, thotë, e ka në dorë perëndia, nuk kam frikë të vdes, por, thotë, më vjen keq të humbas paratë e jetimëve...”. E ç’të bëjmë? Porta është e mbyllur, nuk ke nga të dalësh, të ikësh... Po të kishte mur, mund të kërcenim nëpër mur, mirëpo hani ishte i mbuluar!... “Ti, tregtar, i them, mos u tremb, por lutju zotit. Ndoshta zoti nuk do t’i lërë jetimët pa gjë. Qëndro këtu, i them, dhe bëj sikur nuk di gjë, ndërsa unë gjatë kësaj kohe ndoshta mendoj diçka...”. Epo mirë... Iu luta zotit, dhe zoti më dha mend... Hipa sipër në pajtonin tim dhe dalëngadalë, që të mos dëgjonte njeri, fillova të heq kashtë nga streha, bëra një vrimë dhe dola jashtë. Jashtë - de... Pastaj u hodha nga çatia dhe renda nëpër rrugë me sa fuqi pata. Vrapova, vrapova, u cfilita për vdekje... Ndoshta vrapova nja pesë vërsta, mos më shumë, pa asnjë pushim... Lavdi zotit, shoh se aty ishte një fshat. Iu afrova me vrap një kasolleje, fillova të trokas në dritare. “Të krishterë, u them, kështu e kështu është puna, prandaj mos lejoni të marrin më qafë një njeri të mirë...”. I zgjova të gjithë... U mblodhën fshatarët dhe erdhën pas meje. Kush me litar, kush me hu, kush me cfurk... Thyem portën e hanit dhe u futëm menjëherë në podrum... Ndërsa kusarët i kishin mprehur thikat dhe po bëheshin gati ta thernin tregtarin. Fshatarët i kapën të gjithë sa ishin, i lidhën dhe i shpunë në polici. Tregtari si shpërblim shpenzoi treqind rubla për t’i gostitur ata, ndërsa mua më dha pesë verdhushka dhe emrin ma mori shënim për të mos e harruar kurrë. Tregonin pastaj se në bodrum kishin gjetur një mori kockash. Po kocka... Ata pra grabisnin njerëzit dhe i groposnin për të zhdukur gjurmët. Pastaj në Mershansk ata i ekzekutoi xhelati.

Pantelei mbaroi tregimin dhe i vështroi të gjithë dëgjuesit. Ata heshtnin dhe e shikonin. Ujët kishte vluar dhe Stepka po hiqte shkumën.

- Salloja është gati? - e pyeti atë duke pëshpëritur Kirjuha.

- Prit pak... tani.

Stepka, pa i shkëputur sytë nga Pantelei dhe duke patur frikë se mos ky fillonte të tregojë pa qenë ai këtu, shkoi me vrap tek qerret dhe u kthye shpejt me një kupë të vogël druri, në të cilën filloi të tresë sallo derri.

- Një herë tjetër udhëtoja me një tregtar... - vazhdoi Pantelei, përsëri me gjysmë zëri dhe pa i luajtur qerpiku. - E quanin atë, si tani më kujtohet, Pjetër Grigoriç. Ishte njeri i mirë... tregtari-de... U ndalëm si zakonisht në një han... Ai në dhomë, ndërsa unë pranë kuajve... Të zotët e hanit, burrë e grua, dukeshin si njerëz të mirë, të sjellshëm, as punëtorë të këqinj nuk dukeshin, vetëm se, vëllezër, nuk po më zinte gjumi, ma ndillte zemra! Ma ndillte dhe mbaroi. Edhe porta ishte e hapur, edhe njerëz për rreth kishte plot, por megjithatë kisha frikë, nuk po më zinte vendi vend. Të gjithë kishin fjetur me kohë, ishte bërë krejt natë, edhe pak dhe duhej të ngriheshim, kurse unë po rri shtrirë në pajtonin tim dhe nuk mbyll sy fare, si kukumjaçkë. Vetëm se kur dëgjoj, vëllezër: fësh! fësh! fësh! Dikush po i afrohet fshehurazi pajtonit. Nxjerr kokën përjashtë, shoh një grua vetëm në këmishë dhe zbathur... “Çfarë ke, i them, moj grua?”. Kurse ajo dridhej e tëra, pikë gjaku nuk i kish mbetur në fytyrë... “Çou, thotë, njeri i mirë! Keq janë punët!... Të zotët e hanit kanë menduar të bëjnë një hata... Duan ta vrasin tregtarin tënd. Vetë, thotë, i dëgjova me veshët e mi se si zotëria me zonjën po pëshpërisnin...”. Nuk ma ndillte mua zemëra kot! “Po ti vetë kush je?” - e pyes. “Unë jam kuzhinierja e tyre...”. Mirë... Zbrita nga pajtoni dhe shkoj tek tregtari. E zgjova dhe i them: “Kështu e kështu, i them, Pjetër Grigoriç, puna nuk është hiç mirë... Ka kohë, zotëria juaj, për të fjetur, kurse tani, sa nuk është vonë, vishu, i them, dhe të largohemi nga e keqja me të mirë, pa pësuar gjë...”. Porsa ai nisi të vishej, kur hapet dera dhe ç’të shikoj - o zonja shën Mari! - futen në dhomë i zoti dhe e zonja e hanit me tre punëtorë... Domethënë, paskan bërë për vete edhe punëtorët... Tregtari ka para të madhe, prandaj hajde, medemek, t’i ndajmë bashkë... Të gjithë, të pestë sa ishin, kishin në dorë nga një thikë të gjatë... Nga një thikë-de... Mbylli i zoti i hanit derën me çelës dhe po thotë: “Lutjuni zotit, o udhëtarë... Po bërtitët, thotë, nuk u lëmë as të faleni para vdekjes...”. E ku të bërtasësh! Na ishte zënë gurmazi nga frika, si të bërtisnim!... Tregtari filloi të qante dhe thotë: “Të krishterë! Ju, thotë, vendosët të më vrisni mua, pasi doni të më merrni paratë. Le të bëhet si doni ju, tek e fundit unë nuk jam as i pari dhe as i fundit, sa tregtarë si unë janë vrarë nëpër hane! Por përse, thotë, vëllezër të krishterë, ta vrisni kot karrocierin tim? Ç’faj ka ai që të vuaj për shkak të parave të mia?”. Dhe sa prekshëm që flet! Ndërsa i zoti i hanit i thotë: “Po ta lemë gjallë, thotë, do të jetë i pari që do t’na kallëzojë. Njëlloj është, thotë, si të vrasësh një, si të vrasësh dy vetë.. Për shtatë të liga, një herë përgjigje... Faljuni zotit dhe mos e zgjasni muhabetin kot!”. U ulëm bashkë me tregtarin në gjunjë, filluam të qanim dhe t’i luteshim zotit. Ai fillon e kujton fëmijët e vet, ndërsa unë isha akoma i ri, doja të rroja... Shikojmë ikonat, lutemi, me kaq dëshpërim, sa dhe tani më shkojnë lot nga sytë... E zonja e hanit po na vështron dhe thotë: “Ju, thotë, njerëz të mirë, mos na kujtoni për keq në botën tjetër dhe mos e lusni zotin kundër nesh, sepse ne nga nevoja po e bëjmë këtë”. U lutëm, u lutëm, qamë, qamë, dhe zoti na dëgjoi. I erdhi keq, siç duket... Tamam atëherë, kur i zoti i hanit kapi tregtarin për mjekre që t’i priste qafën, befas dikush troket me të madhe në dritare nga jashtë! Të gjithë ngrimë në vend, kurse të zotit të hanit iu lëshuan duart... Dikush trokiste në dritare dhe po bërtet: “Pjetër Grigoriç, këtu je? Bëhu gati, thotë, se do të nisemi!”. Shohin ata se kanë ardhur për të marrë tregtarin, u trembën dhe o burra kush të ikë më parë... Kurse ne dolëm shpejt në oborr, mbrehëm kuajt dhe ja mbathëm...

- Kush kishte trokitur në dritare? - pyeti Dimovi.

- Në dritare? Me siguri ndonjë engjëll i zotit. Sepse nuk kish tjetër njeri veç tyre... Kur ne dolëm nga oborri, në rrugë nuk kishte asnjë frymë njeriu... Punët e zotit këto!

Pantelej tregoi edhe diçka tjetër, dhe në të gjithë tregimet e tij luanin të njëjtin rol “thikat e gjata” dhe përdorej e njëjta mënyrë trillimi. Nuk kuptohej nëse i kishte dëgjuar këto tregime dikur nga ndonjë person tjetër apo i kishte trilluar vetë në të kaluarën dhe tani, që kujtesa i ishte dobësuar, ngatërronte atë që kishte parë me trillimin dhe nuk dinte të dallonte njërën nga tjetra. Çdo gjë mund të ndodhë, por e çuditshme ishte se tani dhe gjatë të gjithë rrugës, kur qëllonte të tregonte, ai i jepte shumë më tepër rëndësi trillimit dhe kurrë nuk fliste për atë që kishte përjetuar vetë. Tani Jegorushka i merrte të gjitha për të vërteta, por më vonë atij i dukej e çuditshme që një njeri, që kishte shëtitur gjatë jetës së vet të gjithë Rusinë, që kishte parë dhe dinte shumë gjera, një njeri, të cilit i ishin djegur gruaja dhe fëmijët, e çvleftësonte jetën e tij të pasur aq sa gjithnjë, kur rrinte pranë zjarrit, ose rrinte i heshtur ose fliste për gjëra që nuk kishin ndodhur.

Kur po hanin supën asnjëri nuk po fliste dhe të gjithë po mendonin për ato që kishin dëgjuar. Jeta është e frikshme dhe e mrekullueshme njëkohësisht, prandaj çfarëdo tregimi të tmerrshëm që të tregosh në Rusi, sa do që ta zbukurosh me fole hajtdutësh, thika të gjata dhe çudira të tjera, ai do të dëgjohet nga të gjithë si legjendë dhe vetëm ndonjëri që është mjaft i stërvitur në shkrim e këndim do të të shikojë me mosbesim, megjithëse edhe ai do të heshtë. Kryqi pranë rrugës, thasët e zinj, hapësira e madhe dhe fati i njerëzve që ishin mbledhur pranë zjarrit - të tëra këto në vetvete ishin aq të çuditshme dhe të frikshme, sa karakteri fantastik i një përralle apo gjepure zbehej dhe shkrihej e bëhej një me jetën.

Të gjithë hanin në kusi, ndërsa Pantelej ishte ulur mënjanë dhe hante supë në një kupë druri. Luga e tij nuk ishte si e të tjerëve, por e bërë prej qiparisi dhe me një kryq. Jegorushkës, që po vështronte nga ai, iu kujtua kupa e ujit dhe pyeti me zë të ulët Stepkën:

- Përse rri vetëm babagjyshi?

- Është i besimit të vjetër38, - u përgjigjën duke pëshpëritur Stepka dhe Vasja dhe ndërkohë vështronin në mënyrë të tillë, sikur ishin duke folur për ndonjë dobësi apo ves të fshehtë.

Të gjithë kishin heshtur dhe po mendoheshin. Pas këtyre tregimeve të tmerrshme asnjëri nuk kishte qejf të fliste për gjëra të zakonshme. Befas midis qetësisë Vasja drejtoi trupin dhe, duke përqëndruar vështrimin e tij në një pikë, ngriti veshët.

- Ç’është? - pyeti Dimovi.

- Një njeri është duke ardhur, - u përgjigj Vasja.

- Ku e shikon?

- Ja, ja! Mezi duket...

Atje ku vështronte Vasja nuk dukej asgjë përveç errësirës. Të gjithë vunë veshin, por nuk dëgjohej asgjë.

- Nëpër rrugë po ecën? - pyeti Dimovi.

- Jo, fushës... Po vjen këtu.

Kaloi një minutë në heshtje.

- Ndoshta është duke bredhur nëpër stepë tregtari që është varrosur këtu, - tha Dimovi.

Të gjithë vështruan me bisht të syrit kryqin, panë njëri tjetrin dhe ja dhanë gazit, të gjithëve u vinte turp që ishin trembur.

- E përse të bredhë? - tha Pantelej. - Vetëm ata që nuk i pranon toka bredhin natën. Kurse tregtarët janë njerëz të mirë... Ata janë njerëz të përvuajtur...

Dhe ja tek u dëgjuan disa hapa. Dikush po ecte me nxitim.

- Diçka po mban, - tha Vasja.

Filloi të dëgjohej se si nën këmbët e atij që ecte fëshfërinte bari dhe kërcisnin kërthiat, por pas dritës së zjarrit nuk dukej njeri. Më në fund hapat u dëgjuan afër, dikush u kollit; drita vezulluese u davarit, një perde sikur ra nga sytë dhe qerrtarët panë papritmas një njeri.

Ngaqë zjarri vezulloi në një mënyrë të atillë apo ngaqë të gjithë donin të shikonin më përpara fytyrën e këtij njeriu, por çuditërisht ndodhi që të gjithë në fillim panë jo fytyrën, as rrobet, por buzëqeshjen e tij. Kjo ishte një buzëqeshje jashtëzakonisht e butë, e mirë dhe e dlirët, si buzëqeshja e një fëmije kur zgjohet nga gjumi, një nga ato buzëqeshjet ngjitëse që nuk mund t’i shikosh pa iu përgjigjur po me buzëqeshje. I panjohuri, kur e panë mirë, doli se ishte një burrë nja tridhjetë vjeç, i shëmtuar dhe s’kishte asgjë të veçantë si njeri. Ishte një fshatar i gjatë, hundmadh, krahëgjatë dhe kërcigjatë; në përgjithësi çdo gjë e kishte të gjatë dhe vetëm qafën e kishte kaq të shkurtër sa dukej si kërrusur. Kishte veshur një këmishë të bardhë me jakë të qëndisur, pantallona të bardha dhe çizme të reja dhe në krahasim me qerrtarët dukej elegant. Në duar mbante diçka të madhe, të bardhë dhe, në vështrim të parë, të çuditshme, ndërsa që prapa supit dukej gryka e çiftes, që gjithashtu ishte e gjatë.

Duke rënë nga errësira në një rreth drite, ai ndali si i shtangur dhe nja një gjysmë minute po i vështronte qerrtarët sikur donte t’u thoshte: “E shikoni çfarë buzëqeshjeje kam unë!”. Pastaj ai eci drejt zjarrit, buzëqeshi edhe më shumë dhe tha:

- Bukë e kripë, vëllezër!

- Mirë se erdhe! - u përgjigj Pantelei për të gjithë.

I panjohuri vendosi pranë zjarrit atë sendin që mbante në duar, ishte një gjel i egër i vrarë, dhe u përshëndet edhe një herë.

Të gjithë iu afruan shpendit dhe filluan ta shohin.

- Shpezë e bukur! Me se e vrave? - pyeti Dimovi.

- Me plumb... Saçmet nuk e zënë, nuk le t’i afrohesh… Blijeni, vëllezër! Për njëzet kopejka ua jap...

- E ç’e duam? Ajo vetëm e fërguar hahet, kur e zjen bëhet e fortë, nuk e kafshon dot ...

- Ej, sa keq! Të kesh t’ua shesës zotërinjëve, ata një gjysmë ruble kishin për të ma blerë, por është larg, nja pesëmbëdhjetë vërsta!

I panjohuri u ul, hoqi çiften dhe e vendosi pranë vetes. Ai dukej i përgjumur, i ronitur, buzëqeshte, rrudhte sytë nga drita e zjarrit dhe, me sa duket, mendonte për diçka të këndshme. I dhanë një lugë. Filloi të hante.

- Ti vetë kush je? - e pyeti Dimovi.

I panjohuri nuk e dëgjoi pyetjen; ai nuk u përgjigj dhe bile as që e vështroi Dimovin. Me siguri që ky njeri që buzëqeshte vazhdimisht nuk ndiente as shijen e supës, sepse hante në mënyrë mekanike dhe me përtaci, duke futur në gojë lugën, që herë e mbushte plot, herë e kishte bosh. I dehur nuk ishte, por në kokë i endej diçka e hareshme.

- Po të pyes, kush je? - përsëriti Dimovi.

- Unë? - u drodh i panjohuri. - Konstantin Zvoniku, nga Rovnij. Prej këtej është nja katër vërsta.

Dhe duke dashur që në fillim të tregojë se ai nuk është një fshatar si të gjithë, por më i mirë, Konstantini shtoi me nxitim:

- Ne mbajmë bletë dhe rrisim derra.

- Me babain jeton apo vetëm?

- Jo, tani jetoj më vete. U ndava. Në këtë muaj pas ditës së shën Pjetrit u martova. Tani jam i martuar!... U bënë tetëmbëdhjetë ditë që jam martuar me ligj.

- Mirë paske bërë! - tha Pantelej. – Duhet edhe gruaja... Vetë zoti e ka bekuar.

- Gruaja e re fle në shtëpi, kurse ai bredh nëpër stepë, - filloi të tallej Kirjuha. - Taravol!

Konstantini, sikur ta kishin pickuar në vendin më delikat, u drodh, qeshi dhe mori zjarr...

- Po nuk është në shtëpi, mor, jo! - tha ai, duke hequr shpejt lugën nga goja dhe duke i parë të gjithë me gëzim e habi. - Nuk është! Ka shkuar tek e ëma për dy ditë! Për zotin, ajo iku, kurse mua më duket vetja sikur nuk jam martuar...

Konstantini tundi dorën dhe kokën; donte të vazhdonte të mendonte, por gëzimi që i ndriste fytyrën e pengonte. Sikur të mos qe rehat ulur, mori një pozë tjetër, filloi të qeshte dhe përsëri tundi dorën. I vinte rëndë t’u tregonte njerëzve të huaj për mendimet e veta të këndshme, por në të njëjtën kohë kishte një dëshirë të papërmbajtshme për ta ndarë gëzimin me të tjerët.

- Ka shkuar në Demidovo tek e ëma! - tha ai, duke u skuqur dhe duke e vendosur çiften në një vend tjetër. - Nesër do të kthehet... Më tha se në drekë do të jetë në shtëpi...

- Je mërzitur? - pyeti Dimovi.

- Për zotin, po, e si të mos mërzitem? Nuk ka as dy javë që jemi martuar dhe ajo iku... Ë? Ou, shpuzë, për zotin! Është kaaq e mirë, kaq e dashur, gjithë ditën qesh e këndon, more barut i vërtetë! Kur e kam pranë, koka më sillet vërdallë, kurse kur nuk e kam më duket sikur kam humbur diçka dhe bredh si budall nëpër stepë. Që në drekë kam që bredh, u cfilita.

Konstantini fshiu sytë, vështroi zjarrin dhe filloi të qeshte.

- Domethënë e dashuron... - tha Pantelei.

- Është kaq e mirë dhe e dashur, - përsëriti Konstantini pa ua vënë veshin të tjerëve, - një amvisë kaq e zgjuar dhe e mënçur, sa në gjithë guvernën të kërkosh midis njerëzve të thjeshtë një si ajo nuk e gjen dot. Iku... Megjithëse mërzitet, e di unë! E njoh laraskën! Tha se nesër në drekë do të kthehet... Ja pra si ndodhin nganjëherë gjërat! - tha pothuajse duke bërtitur Konstantini, duke marrë një ton më lart dhe duke ndrruar pozën, - tani më do dhe mërzitet pa mua, kurse në fillim nuk donte të martohej!

- Ha, mik, ha! - i tha Kirjuha.

- Nuk donte të martohej me mua! - vazhdoi Konstantini, duke mos ia vënë veshin. - Tre vjet u mundova me të! E pashë në panair në Kallaçik, e dashurova për vdekje, mor në zjarr hidhesha për të... Unë në Rovno, ajo në Demidovo, njëzet e pesë vërsta larg njëri nga tjetri dhe nuk kisha asnjë mundësi për ta parë. Dërgoj shkesin, kurse ajo: nuk dua! Eh, ti, laraskë! Mor provova edhe kështu, edhe ashtu, i dërgova vathë, gurabije, gjysmë pudi mjaltë - nuk dua! Hajde merre vesh. Dhe vërtetë, po ta gjykosh mirë, çfarë burri isha unë për të? Ajo ështe e re, e bukur, zhivë e shkathët, kurse unë jam plak, së shpejti mbush tridhjetë, apo nuk jam dhe i bukur shumë: mjekra si gozhdë, fytyrën gjithë puçrra! Ku barabitesha unë me të? Vetëm jemi të pasur dhe jetojmë mirë, por edhe ata, Vahramenkot, mirë jetojnë. Tre pendë kanë dhe mbajnë dy argatë. E dashurova, vëllezër, dhe u çmenda...As fle, as ha e pi, në kokë kam një jerm që zoti mos e dhëntë! Kam qejf ta shikoj, kurse ajo është në Demidovo... Dhe si thoni ju? Më vraftë zoti, po gënjeva, tri herë në jave shkoja atje në këmbë për ta parë. Punën e lashë fare! Aq shumë m’u errsua mendja, sa desha të pajtohem argat në Demidovo vetëm e vetëm për të qënë më afër. U cfilita! Nëna thirri një plakë për të më yshtur, ndërsa babai u mat nja dhjetë herë të më rrihte. Tre vjet unë e di se ç’hoqa dhe më në fund vendosa: qoftsh tri herë e mallkuar, unë po shkoj në qytet dhe po bëhem karrocier... Kështu qenka thënë nga fati! Ditën e pashkëve shkova në Demidovo për ta parë për herë të fundit...

Konstantini i dha kokës prapa dhe filloi të qeshte me zë të ulët, i gëzuar, sikur porsa t’ia kishte hedhur ndonjërit me dredhi.

- E shikoj me ca djem afër lumit, - vazhdoi ai. - Më kapi inati... E thirra mënjanë dhe ndoshta nja një orë të tërë fola me të... Më dashuroi! Tre vjet nuk më deshi, për fjalët më dashuroi!...

- E çfarë fjalësh i the? - pyeti Dimovi.

- Çfarë fjalësh? As që më kujtohet... Pse mund t’i mbash mend? Unë nuk pushoja si currili që del nga ulluku: ta-ta-ta-ta! Kurse tani asnjë fjalë nuk mund të them dot... Dhe u martua me mua. Tani ka shkuar, laraska, tek e ëma, kurse unë bredh i vetëm nëpër stepë. Nuk mund të rri në shtëpi. Nuk kam fuqi!

Konstantini çliroi me zor këmbët, që i kishte zënë nën vete, u shtri në tokë dhe mbështeti kokën në grushtat e duarve, pastaj u ngrit dhe përsëri u ul. Tani të gjithë e kuptonin shumë mirë se ky ishte një njeri i dashuruar dhe i lumtur, i lumtur deri në trishtim; buzëqeshja, sytë dhe çdo lëvizje e tij shprehnin një lumturi të trishtuar. Ai nuk zinte dot vend, nuk dinte se çfarë poze të marrë apo ç’të bënte për të mos u lodhur nga vërshimi i mendimeve të këndshme. Pasi shpalosi shpirtin para njerëzve të huaj, më në fund u ul i qetë dhe, duke vështruar zjarrin, ai filloi të mendonte.

Të gjithë u mërzitën, duke parë këtë njeri të lumtur, dhe u lindi dëshira që të jenë edhe ata të lumtur. Të gjithë ranë në mendime. Dimovi u ngrit, filloi të ecte mengadalë rreth zjarrit, dhe nga ecja, lëvizja e shpatullave, dukej se ai ishte trishtuar dhe ishte mërzitur. Ai qëndroi pak në këmbë, vështroi Konstantinin dhe u ul.

Ndërkohë zjarri po shuhej. Drita nuk vezullonte më, kurse njolla e kuqe po ngushtohej, po zbehej... Sa më shpejt që shuhej zjarri, aq më mirë shquhej nata me hënë. Tani mund ta shihje rrugën në të gjithë gjerësinë e saj, thasët, trupat e kuajve që përtypeshin, në anën tjetër të rrugës filloi të dukej më qartë kryqi tjetër...

Dimovi mbështeti faqen në pëllëmbën e dorës dhe filloi të këndonte një këngë prekëse. Konstantini buzëqeshi përgjumësh dhe filloi t’ia mbante me një zë të hollë. Kënduan nja një gjysmë minute dhe pastaj pushuan... Emeljani u drodh, lëvizi bërrylat dhe tundi gishtrinjtë.

- Vëllezër! - tha ai duke u lutur. - Ejani të këndojmë diçka hyjnore!

- Unë nuk di, - tha Konstantini.

Asnjeri nuk pranoi. Atëherë Emeljani filloi të këndonte vetë. Ai tundi të dy duart, përkuli kokën, hapi gojën, por nga gërmazi i doli vetëm një frymëmarrje e ngjirrur dhe pa zë. Ai po këndonte me duar, me kokë, me sy dhe bile dhe me nishanin, këndonte me pasjon dhe dhembje, dhe sa më shumë që tendoste gjoksin për të nxjerrë prej tij qoftë dhe një notë, aq më e shurdhër dhe pa zë bëhej frymëmarrja e tij...

Jegorushkën, sikundër dhe të tjerët, e kaploi mërzia. Ai shkoi në qerren e tij, hipi mbi thesin me lesh dhe u shtri. Po vështronte qiellin dhe mendonte për Konstantinin e lumtur dhe gruan e tij. Përse martohen njerëzit? Përse duhen gratë në këtë botë? Jegorushka po i bënte vetes pyetje të paqarta dhe mendonte se një burrë me sa duket e ndien veten mirë kur pranë tij jeton vazhdimisht një grua e gëzuar, e bukur dhe e dashur. I erdhi ndërmend pa dashur Kontesha Dranickaja dhe mendoi se me një grua të tillë është kënaqësi të jetosh; ai, ndoshta, do të ishte martuar me kënaqësi me të, sikur mos të ishte turp. Iu kujtuan vetullat, bebet e syrit, karroca e saj, sahati me kalorës... Një natë e ngrohtë, e qetë po zbriste sipër tij dhe po i pëshpëriste në vesh diçka, kurse atij i dukej se kjo ishte ajo gruaja e bukur që po përkulej drejt tij, po e vështronte e buzëqeshur dhe donte ta puthte...

Prej zjarrit kishin mbetur vetëm dy sy të veckël të kuq, që po vogëloheshin vazhdimisht. Qerrtarët dhe Konstantini ishin ulur pranë tyre, të errët, të palëvizshëm dhe dukej sikur tani ishin shumë më tepër se më parë. Të dy kryqet dukeshin njëlloj dhe diku larg, në rrugën e madhe, lëshonte dritë një zjarr i kuq, me siguri dikush ishte duke zier edhe atje supë.

- “Nëna jonë Rusi është kreu i gjithë botës!” - filloi befas të këndonte me një zë të egër Kirjuha, por iu zu zëri dhe heshti. Jehona e stepës e kapi zërin e tij, e shpuri larg, dhe dukej sikur nëpër stepë mbi ca rrota të rënda filloi të rrokullisej vetë marrëzia.

- Është koha të nisemi! - tha Pantelei. - Ngrihuni, djema.

Në kohën që po mbrehnin kuajt, Konstantini vërtitej rreth qerreve dhe fliste me admirim për gruan e tij.

- Lamtumirë, vëllezër! - thirri ai, kur karvani u nis. - Ju falemnderit për bukën dhe kripën! Kurse unë prapë po shkoj tek ai zjarri tjetër. Nuk kam më fuqi!

Dhe u zhduk shpejt në errësirë, ndërsa për një kohë të gjatë u dëgjua se si ai po ecte drejt vendit, ku ndriste zjarri tjetër, për t’u treguar njerëzve të huaj për lumturinë e vet.

Kur u zgjua të nesërmen Jegorushka, ishte mëngjes herët; dielli nuk kishte lindur akoma. Karvani kishte ndalur. Një burrë me kapele të bardhë dhe kostum prej cohe të lirë gri, hipur mbi një mëz kazak, kish qëndruar pranë qerres së parë dhe po bisedonte me Dimovin dhe Kirjuhën. Përpara, nja dy vërsta larg karvanit, zbardhnin ca hambarë të ulët të gjatë dhe dukeshin ca shtëpi me çati me tjegulla; afër shtëpive nuk kishte as oborre, as pemë.

- Babagjysh, çfarë fshati është ky? - pyeti Jegorushka.

- Këto, djalo, janë fshatrat e armenëve, - u përgjigj Pantelei. - Këtu jetojnë armenët. Njerëz të mirë... e kam fjalën për armenët de ...

Burri me kostum gri mbaroi bisedën me Dimovin dhe Kirjuhën, ktheu kalin dhe vështroi nga fshati.

- Punë e madhe! - psherëtiu Pantelej, duke vështruar edhe ai nga fshati dhe duke u mbledhur për shkak të freskisë së mëngjesit. - Ka dërguar një njeri në fshat për një copë letër, kurse ai nuk po kthehet.. Të kishte dërguar Stepkën më mirë!

Babagjysh, po kush është ky? - pyeti Jegorushka.

- Varllamovi.

O zot i madh! Jegorushka brofi shpejt nga vendi, u ul në gjunjë dhe vështroi kapelen e bardhë. Ky njerith trupvogël e i përhitur, me çizme të gjata, hipur në një kalë të shëmtuar dhe duke biseduar me fshatarët në një kohë kur të gjithë njerëzit flinin, ishte e vështirë të mendoje se ishte ai Varllamovi misterioz, i pakapshëm, të cilin e kërkojnë të gjithë, i cili gjithmonë “vërtitet” dhe ka para shumë më tepër se kontesha Dranickaja.

- Është njeri i mirë, s’ke ç’i thua... - thoshte Pantelei, duke vështruar nga ana e fshatit. - I dhëntë zoti shëndet, është një zotni i mrekullueshëm... Varllamovi-de, Semjon Aleksandriçi... Mbi këta njerëz, vëlla, mbahet bota. Kjo është e vërtetë... Këndezët akoma nuk kanë kënduar, kurse ai është në këmbë... Ndonjë tjetër do të ishte duke fjetur ose do të ishte me mysafirët duke bërë tërribërri-rastabërri, kurse ai gjithë ditën nëpër stepë... Vërtitet... Ky nuk e lë punën pas dore... Jo-o! Ky është trim...

Varllamovi nuk i shqiste sytë nga fshati dhe se çfarë po thoshte. Kali ndërronte këmbët nga padurimi.

- Semjon Aleksandriç, - thirri Pantelei, duke hequr kapelen, - na jepni leje të dërgojmë Stepkën! Emeljan, thirr që të dërgojnë Stepkën!

Por ja më në fund nga fshati doli një kalorës. Duke u pjerrur anash dhe duke tundur sipër kokës kamxhikun, si duke dashur të imitonte xhigitët dhe të habiste të gjithë njerëzinë me ecjen e tij të shpejtë, ai fluturoi me shpejtësinë e zogut drejt karvanit.

- Ky duhet të jetë korrieri i tij, - tha Pantelei. - Ai ka nja njëqind, mos më tepër, korrierë si ky.

Kur u barazua me qerren e parë, kalorësi mbajti kalin dhe, duke hequr kapelen, i dha Varllamovit një fletore të trashë. Varllamovi nxori nga fletorja disa letra, i lexoi dhe thirri:

- Po ku është letra e Ivançukut?

Kalorësi mori fletoren, pa letrat dhe ngriti supet; ai filloi të thoshte diçka, me siguri donte të justifikohej, dhe kërkoi leje për të shkuar edhe një herë në fshat. Befas kali lëvizi, sikur Varllamovi të ishte bërë më i rëndë. Edhe Varllamovi lëvizi.

- Shporrmu nga sytë! - bërtiti me inat dhe e qëlloi kalorësin me kamxhik.

Pastaj si ktheu kalin prapa dhe duke parë letrat që ishin në fletore, ai eci me hap për së gjati karvanit. Kur iu afrua qerres së fundit, Jegorushka tendosi shikimin për ta parë më mirë. Varllamovi ishte plak. Fytyra e tij me një mjekërr të vogël të thinjur, një fytyrë e thjeshtë dhe e nxirë rusi, ishte e skuqur, e njomë nga vesa dhe e mbuluar me deje mavi; ajo kishte po atë shprehje të thatë që kishte fytyra e Ivan Ivaniçit dhe tregonte po atë fanatizëm për punë. Por, megjithatë, çfarë ndryshimi ndiehej midis tij dhe Ivan Ivaniçit! Krahas kësaj shprehjeje të thatë, ungji Kuzmiçov kishte në fytyrë gjithmonë vulën e shqetësimit e të frikës se nuk do ta gjejë Varllamovin, se do të vonohet dhe do t’i shpëtoje nga dora një çmim i mirë. Asnjë gjë të tillë, që është karakteristikë për njerëzit e vegjël e të varur, nuk vihej re as në fytyrën dhe as në të gjithë pamjen e jashtme të Varllamovit. Ky njeri i caktonte vetë çmimet, nuk kërkonte asnjeri dhe nuk varej prej askujt. Sidoqë pamjen e kishte fare të zakonshme, në të gjitha, madje dhe në mënyrën se si mbante kamxhikun, ndiehej vetëdija e forcës dhe e pushtetit të zakonshëm mbi stepën.

Duke kaluar afër Jegorushkës, ai as ia hodhi sytë fare, vetëm kali tregoi vëmendje për Jegorushkën dhe e vështroi me sytë e tij të mëdhenj dhe taravolë, por edhe ai me shumë mospërfillje. Pantelei u përul para Varllamovit. Ai e vuri re këtë gjë dhe, duke mos i hequr sytë nga letra, tha:

- Tungjatjeta, plak!

Biseda e Varllamovit me kalorësin dhe goditja me kamxhik me sa duket bënë një përshtypje të keqe në të gjithë karvanin. Të gjithë kishin fytyra serioze. Kalorësi, i çkurajuar nga zëmërimi i këtij njeriu të fortë, pa kapele, me frenat e lëshuara, kish qëndruar i heshtur pranë qerres së parë dhe sikur nuk po i besohej se e kishte filluar ditën kaq keq.

- Plak i egër... - belbëzonte Pantelei. - O zot, sa i egër! Por kështu nuk është i keq, njeri i mirë është... Nuk të fyen kot...

Pasi pa letrat, Varllamovi e futi fletoren në xhep. Sikur t’ia kishte kuptuar mendimin, pa pritur ta urdhërojnë, kali turfulloi dhe vrapoi revan nëpër rrugën e madhe.

________________________________________________________

© Copyright 2005 by translator

No part of this book may be translated or reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, microfiche, or any other means, without the written permission from the copyright folder.