• Cilat janë forcat e errëta që pengojnë demokratizimin e shoqërisë sonë?
• Të konsolidojmë me ligj një shtyp të lirë dhe demokratik
• Çfarë ndodhi atë ditë në Durrës?
• Dy paradokse të demokracisë sonë
• Problemet që duhen zgjidhur nga Partia Demokratike në Shqipëri
• Zëri i shqiptarëve në dobi të mëmedheut tingëllon fuqishëm po të jenë të bashkuar
• A duhet të hapen dosjet?
• "Illyria" është e hapur për të gjithë
• Konsakrim i lirisë së besimit dhe demokracisë
• Presidentët e SHBA
• A. George Washington - Presidenti i parë (l732-1799)
• B. John Adams - Presidenti i dytë (1797-1801)
• C. Thomas Jefferson - Presidenti i tretë (l801-l809)
• Për një shkollë dygjuhëshe anglisht-shqip
• Një ansambël për madhështinë e mendjes njerëzore (Rockfeler Center)
• Këmbana e Lirisë - "The Liberty Bell"
• Shqipëria është shtet sovran
• Fjala në mbrëmjen e "Leximeve Danteske" në Belmont Library, Bronx, 25 may 1995
• Një krim i paramenduar kundër njerëzimit (Plane të genocidit serb kundër shqiptarëve)
• Intervistë me Presidentin e Shqipërisë, Zotin Rexhep Meidani
• Dëshmi të gjalla të mizorisë serbe
• Intervistë me përfaqësuesin e Qeverisë së Përkohshme të Kosovës
• Asnjë nga ne nuk është i lirë përsa kohë që Kosova nuk do të jetë e lirë

Back to Top

Nëpër faqet e shtypit po shprehet vazhdimisht shqetësimi i ligjshëm për disa "forca të errta", të cilat duan të pengojnë proceset demokratike që kanë filluar në vendin tonë.

Eshtë me vend që duke ruajtur gjakftohtësinë, duke iu drejtuar arsyes së shëndoshë, të bëhet analiza e gjendjes dhe të përcaktohen pastaj qartë këto forca, të izolohen dhe të përpiqemi që pjesëmarrja e tyre në zhvillimin e ngjarjeve të jetë me sa më pak pasoja.

Një analizë e tillë kërkon patjetër që t'i kthehemi të kaluarës. Thirrjet e ndryshme që t'i mbyllim dëfterët e së kaluarës nuk është e drejtë, sepse të vërtetat e fshehura nuk lejojnë që të gjenden zgidhjet optimale për të ardhmen, nuk i japin siguri shoqërisë se gabimet e së kaluarës nuk do të përsëriten më. Natyrisht, duke rikujtuar të kaluarën, do të na duhet të përjetojmë sërish peripecitë që kemi përjetuar, por kjo është e vetmja mënyrë për të arritur ataraksinë (qetësinë dhe ekulibrin shpirtëror). Ne, masat e gjera të popullit urojmë që pas këtyre peripecive, sikurse pas tragjedive greke, të ketë një komedi të gëzuar, që nuk siguron vërtet menjëherë lumturinë e shumëdëshiruar, por të paktën krijon premisat për të qenë më të lumtur.

Dhe populli shqiptar e meriton një jetë më të mirë, një jetë më të begatë, më të kulturuar dhe të lirë. Ai nuk ka kursyer kurrë as gjakun, as djersën, as mundin dhe, natyrisht, as ëndërrat.

"Forcat e errta" vërtet mund ta shpien popullin drejt humnerës së vëllavrasjes. Ato duhen identifikuar me gjakftohtësi, me urtësi. Duhen demaskuar dhe izoluar që të mos fusin pasjonet e tyre "gjaknxehta" në zgjidhjen e punëve të popullit dhe të kombit, të detyrohen t'i nënshtrohen vullnetit të popullit, t'ia nënshtrojnë interesat e tyre egoiste dhe meskine interesave të larta të atdheut.

Jemi duke përjetuar një krizë të rëndë ekonomike dhe politike.

Kriza ekonomike shprehet në shkrehjen e punës, boshatisjen e tregut, në faktin se nuk po kërkojmë më kredi, por ndihma humanitare. Nuk po përmendim këtu varfërinë, e cila prej disa vjetësh apo dekadash ka pllakosur vendin (thuhet se jemi midis vendeve të botës së katërt, gjë që nuk është përgënjeshtruar).

Kriza politike shprehet me faktin se pushteti shtetëror nuk funksionon më si më parë. Presidenti merr pushtete të jashtëzakonshme, krijohet një këshill presidencial, një qeveri stabiliteti, që zëvendësohet nga një qeveri teknike etj.

Mos vallë kjo krizë ishte pasojë e pluralizmit? Sepse në vështrimin e parë duket sikur të gjitha këto fenomene u shfaqën pas shpalljes së pluralizmit partiak. Besoj se të gjithë e kuptojnë se ishte pikërisht kjo krizë që shkaktoi nevojën e lindjes së pluralizmit partiak për të dalë në skenë ato forca, të cilat nuk pajtoheshin me gjendjen ekzistuese të gjerave. Prandaj duhet t'i kthehemi doemos qoftë edhe fare shkurt të kaluarës, për të parë çfarë ndodhi dikur në thellësi të saj, për të kuptuar se çfarë forcash veprojnë sot në skenën politike dhe cilat janë "forcat e errta".

Dhe po t'i kthehemi të kaluarës, nuk mund të mos flasim për veprimtarinë e Partisë së Punës (ish Partia Komuniste), e cila ka qenë protagonisti kryesor, demiurgu i gjithë asaj që u krijua në vendin tonë gjatë këtyre dyzet e pesë vjetëve.

Nuk ka asnjë dyshim se Partia Komuniste ka meritën që udhëhoqi popullin shqiptar në luftën për çlirimin e vendit dhe për nisjen e revolucionit demokratiko-borgjez në Shqipëri, dhe për këtë ajo pati përkrahjen e plotë dhe entuziaste të pjesës më të madhe të popullit. Por pastaj....

Pastaj nis edhe e keqja, pasojat e së cilës po shfaqen tani haptazi, megjithëse kanë ekzistuar prej kohësh.

Si pasojë e tendencave sektariste, që ishin vënë re tek Partia dhe ishin kultivuar dhe ruajtur me xhelozi (ose më mirë me gjak) prej saj gjatë kohës së luftës, por natyrisht dhe nga mosnjohja e ligjeve te zhvillimit të shoqërisë, në një vend si yni, ku shumica e popullsisë (90%) ishin pronarë të vegjël, bujqër në fshat dhe zanatçinjë në qytet, dhe që porsa nisi revolucionin demokratik, u vendos "Diktatura e Proletariatit" (pa patur asnjë proletar të mirfilltë) me misionin që të ndërtohej socializmi, domethënë të vendoseshin marrëdhëniet socialiste në prodhim. Dhe kjo u realizua sipas skemave më të gabuara, më të dhunëshme, në fillim titiste dhe pastaj staliniste. Marksi, si themelues i teorisë komuniste, e kishte përcaktuar teorikisht se revolucioni socialist është i mundur dhe i paevitueshëm vetëm atëherë, kur forcat prodhuese arrijnë një nivel të tillë zhvillimi, sa që ato nuk i durojnë më marrëdhëniet e pronësisë kapitaliste, dhe proletariati që përbënë shumicën e shoqërisë dhe është i zhveshur plotësisht nga pronësia mbi mjetet e prodhimit, bën shoqërizimin e tyre, menjëfjalë i kthen ato në pronë të të gjithë shoqërisë.

Natyrisht, këtu nuk është fjala për të diskutuar doktrinën marksiste dhe aq më tepër përjetshmërinë e saj. Marksi vërtet ishte politikan, por para së gjithash ishte shkencëtar dhe e parashikoi të ardhmen në atë masë që e mundësoi realiteti i kohës dhe që ai pati analizuar. Me teorinë e Marksit nuk mund të mos ndodhte ajo që ndodh me çdo teori tjetër, sado shkencore që të jetë për kohën. Teoritë vjetërohen. Kështu ndodhi me teorinë mekanike të Njutonit, kur Ajnshtajni zbuloi teorinë e relativitetit. Vetë dialektika marksiste (hegeljane) provon dhe predikon se nuk ka asgjë të përjetshme: fenomenet lindin, zhvillohen, plaken dhe vdesin (shuhen). Nuk dimë akoma se në çfarë mase postulati marksist i përmendur më lart mbi zëvëndësimin e marrëdhënieve kapitaliste me ato socialiste e ka humbur forcën e tij bindëse dhe drejtësinë e argumentit. Natyrisht, "teoria marksiste" dështoi plotësisht në kampin e lindjes me shembjen e të ashtuquajturit sistem socialist, por ruan akoma forcën në Perëndimin kapitalist, i cili është i detyruar vazhdimisht që të reformohet disi në favor të punëtorisë.

Edhe Lenini, që avancoi mundësinë e fitores së socializmit në një vend të vetëm, nuk guxoi realisht të bënte reforma që të dilnin jashtë kuadrit të reformave demokratike në Rusi, sidomos në fshat, megjithëse nuk u tregua aspak i butë, sikundër duan të thonë, në përdorimin e dhunës së diktaturës së kuqe.

Këtë e bëri Stalini, dhe e bëri me një dhunë të pashembulltë. Dhuna e tij dhe e sistemit që vendosi qe e vazhdueshme dhe masive. Kjo dhunë dhe ky sistem qenë një lëngim i thellë, çnjerëzues dhe i përhershëm i shoqërisë ruse, për shkak të të cilit ajo pagoi, po paguan dhe do të paguajë mbase edhe për një kohë shumë të gjatë një haraç të rëndë: të varfërisë, dëshpërimit dhe konfuzionit shpirtëror dhe shoqëror.

Ashtu sikundër e pagoi, po e paguan dhe me sa duket do ta paguajë për një kohë të gjatë këtë haraç edhe populli ynë.

Vendosja e "diktaturës së proletariatit" në fshat dhe në qytet, megjithë ndonjë arritje që siguron shoqërizimi i mjeteve të punës, pati si rezultat kryesor, sikundër del tani, frenimin e forcave prodhuese dhe proletarizimin e vërtetë të fshatarësisë dhe të zanatçinjëve të qytetit. Ky lloj "socializmi" bëri atë që në vendet e zhvilluara të Evropës dhe në Amerikë e pati bërë kapitalizmi fillestar.

Megjithëse thuhej dhe thuhet se kolektivizimi në bujqësi tek ne, në Shqipëri, u bë me bindje, gjithsesi nuk kishte si të mos bëhej vetëm me dhunë dhe sipas skemës staliniste. Pronari i vogël u zhvesh nga prona e tij. Nuk flasim këtu për industrinë, sepse ose nuk e kishim fare ose e kishim në format më fillestare. Kështu që ajo lindi që në fillim si industri shtetërore. Por edhe ajo u mbush me punëtorë që për nga origjina kishin qënë pronarë të vegjël tokash, fshatarë apo zanatçinjë nëpër qytete. Qytetet tona ishin krejt të pazhvilluara dhe ato nuk kishin fare pak ose aspak punëtorë por vetëm zanatçinjë. Këta pronarë të vegjël u transplatuan në "ekonominë socialiste" me të gjitha karakteristikat e një mikroborgjezi, dhe para së gjithash me dëshirën dhe zakonin për të zhvatur sa më shumë për vete. Për këtë qëllim, ky ish mikroborgjez përdori të gjitha mënyrat e mundshme. Njëra nga mënyrat më të leverdisshme dhe më komode, që për më tepër inkurajohej nga vetë Partia komuniste në pushtet, ishte futja në parti, në ushtri, në polici dhe në organet e sigurimit, zënia e funksioneve në të gjitha shkallët e partisë dhe të pushtetit. Dhe kjo ndodhte më tepër në formën e krijimit të klaneve të tëra në këto organizma, që ishin shprehje e mendësisë feodale dhe fisnore të vendit tonë. Kush nuk pati mundësinë ta bënte këtë, vidhte sa të mundëte nga prona dhe puna e përbashkët, në formën e kohës së punës, të parazitizmit, të vjedhjes së të mirave materiale etj.

E keqja tjetër është se karakteristikë e mikroborgjezit është se ai di të përshtatet dhe pajtohet me pushtetin në fuqi, pajtohet dhe përshtatet me çdo formë pushteti, mjafton që vija të shpjerë sa më shumë ujë në "parcelën" e tij. Pushtetarët komunistë mundën të bënin çfarë deshën me popullin për shkak të këtij pajtimi dhe bindjeje të plotë nga ana e një popullësie tejet "fshatare-mikroborgjeze". Dhe haraçin e këtij konformizmi, të "kësaj përshtatjeje" mikroborgjeze, po e paguan ekonomia, pushteti dhe më tepër vetë Partia e Punës, e cila u mbërthye dhe vazhdon të jetë e mbërthyer nga "këmisha e forcës" e një dogmatizmi dhe konformizmi skajor.

E vërteta është se ne sot jemi dëshmitarë të daljes nga partia të shumë "bukëshkalëve", që në të vërtetë janë bashkëpjesëmarrës aktivë në të gjitha ato që ndodhën në shoqërinë tonë. Nderi i tyre e kërkonte që të mos dilnin nga partia e tyre "e lavdishme", por të përpiqeshin ta ndreqnin dhe reformonin, ta demokratizonin dhe ta bënin një forcë pozitive në interes të zhvillimit të demokracisë së vendit tonë.

Skema staliniste sovjetike u imitua pikë për pikë edhe në politikë. Partia e shkatërroi edhe atë pak demokraci të brendshme që mund të kishte pasur në kohën e krijimit të saj. Vendimi nga lart ishte i padiskutueshëm për masën e komunistëve edhe kur u ishte parashtruar për shqyrtim. Vendimet e partisë ishin vendimet e shtetit. Ajo u kthye në mbishtet. Me hierarkinë e saj feodale bizantine, në krye është një sekretar i parë me atributet e kryeprofetit dhe të kryevasalit të pakundërshtueshëm, pastaj vijnë vasalët e tjerë me rradhë: anëtarët e byrosë politike, anëtarët e komitetit qëndror, sekretarët e rretheve, sekretarët e ndërmarrjeve etj. Partia vetë përqëndroi në duart e saj pushtetin legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor. Ajo vendoste për planet e zhvillimit ekonomik e deri tek arrestimi e dënimi i "armiqve të popullit". Vendimet për dënimin e "kundërshtarëve politikë" mirreshin nga komitetet e partisë, proces-verbalet e plenumeve të komitetit qëndror shërbenin si dëshmi për arrestimin dhe dënimin e hierarkëve të partisë. Pushteti legjislativ dhe ekzekutiv nga qëndra dhe deri në hallkat më të ulta, këshillat popullore dhe komitetet ekzekutive të fshatrave dhe drejtoritë e ndërmarrjeve, nuk mund të bënin asnjë veprim pa udhëzimet dhe lejen e komitetit apo sekretarit të partisë. Kuadri ishte monopol i Partisë. Mbledhjet e partisë bëheshin me dyer të mbyllura. Zgjedhjet ishin formale, votohej për listat e aprovuara në komitetet e partisë dhe Ministrinë e brendshme.

Dhe poshtë kullave të këtij "socializmi feudalo-bizantin" ishin burgjet më të tmerrshme të Lindjes së kuqe për "armiqtë e klasës", por ku nuk munguan të bien nganjëherë edhe komunistët omnipotentë që bëheshin tepër të rrezikshëm.

Partia në pushtet kurrë nuk e rreshti luftën kundër "burokratizmit", "shfaqjeve të huaja" etj. Ajo zhvilloi fushata të panumërta "spastrimesh" për këtë qëllim. Por ajo asnjëherë nuk u kujtua ose nuk guxoi ta vinte gishtin tek shkaku i vërtetë i burokratizmit. Burokracinë nuk e përbëjnë nëpunësit e gjorë që mbajnë evidenca në çfarëdo fushe të administratës qofshin. Kjo lloj burokracie është e pashmangshme dhe e domosdoshme për çdo shtet dhe për çdo veprimtari shtetërore. Ngjarjet e vitit të kaluar në vendet e Lindjes ish socialiste dhe tani kohët e fundit në vendin tonë tregojnë se burokracia e vërtetë, ajo që e rrudh, e venit, i merr frymën dhe jetën shtetit është Partia moniste komuniste me kompetencat dhe fuqitë e saj të jashtëzakonshme mbishtetërore dhe mbiligjore.

Funksionarët e lartë të partisë, të pajisur me një pushtet të madh politik, sipas shkallës që zënë në hierarkinë partiake, me privilegje ekonomike që përbëjnë një kontrast të turpshëm me jetën tërë mundim dhe mjaft modeste, për të mos thënë të varfër, të shumicës dërrmuese të popullit, janë "forcat e errta" në procesin e demokratizimit të vendit, sepse janë ata që kanë se çfarë të humbasin nga demokratizimi, nga vendosja e shtetit juridik. Këto forca nuk kanë më asgjë të përbashkët me idealet e predikuara për një kohë të gjatë të barazisë dhe demokracisë, janë ato që kundërshtojnë me tërbim dhe pengojnë në të gjitha mënyrat luftën kundër burokracisë partiake (urojmë që kjo luftë të jetë e pandërprerë edhe në të ardhmen në partitë e porsakrijuara të "krahut demokratik", sepse çdo parti porsa merr pushtetin ka tendenencën t'i hipë në zverk shtetit dhe popullit). Këta duhen indikuar para të gjithëve si "forca të errta" që duan të pengojnë proceset demokratizuese.

Ekzistojnë edhe të ashtuquajturat "forca të errta" që indikohen nga shtypi i Partisë së Punës. Këta janë ish të burgosurit, ish të dënuarit nga ligjet drastike të diktaturës së proletariatit, viktimat e "luftës së klasave". Po, është e vërtetë se edhe këto forca mund ta pengojnë demokratizimin ose mund ta bëjnë atë të dhimbshëm, vëllavrasës me "hakmarrjen" e tyre. Ne nuk e dimë akoma se sa të dënuar me ligjet e shkruara dhe të pashkruara të diktaturës ka patur gjatë këtyre 45 vjetëve si pasojë e luftës së pamëshirshme që u zhvillua tek ne kundër "armikut të klasës" dhe ideologjisë borgjezo-revizioniste. Sepse me vendosjen e diktaturës së proletariatit në vend që të bënte politikën e pajtimit kombëtar dhe të tregohej një parti humane dhe demokratike, Partia Komuniste e Shqipërisë zhvilloi një nga luftrat më të ashpëra të klasës, që mund të krahasohet mbase vetëm me periudhën staliniste në B.S.

Këta "të dënuar" gjithashtu kanë motivet e tyre për të ndikuar në zhvillimin e ngjarjeve. Por fakti që demokracia nuk sjell për ta veç kushteve të barabarta për t'u inkuadruar në procesin e zhvillimit shoqëror është një arsye e fortë për të besuar se ata nuk ka pse të paraqesin rrezik. Krijimi i partive demokratike hap mundësitë e gjera që këta t'i drejtojnë energjitë e tyre në të mirë të zhvillimit demokratik të atdheut dhe të kombit. "Hakmarrja" e tyre le të zëvëndësohet me "fisnikërinë" e faljes. Mos të harrojmë shembullin e madh human dhe patriotik të Kosovës trime dhe të shumëvuajtur - faljen e gjaqeve.

Forca më e rrezikshme për demokratizimin e vendit janë ata funksionarë të partisë që nuk duan të pajtohen me demokracinë pluraliste, me humbjen e pushteteve dhe privilevegjeve të tyre. Mbase kanë frikë se duhet të paguajnë edhe për ushtrimin e pushtetit në tejkalim të ligjeve në fuqi. Veprimtaria e tyre është e dëmshme aq më tepër edhe për faktin se duke mos u bërë ende çpolitizimi i Ministrisë së brendshme, i ushtrisë, i gjykatave dhe prokurorisë, ata kanë akoma në dorë armët e tyre të verbëra për të demtuar procesin e zhvillimit demokratik. Në mënyrë të veçantë mund të jetë e dëmshme veprimtaria e Ministrisë së brendshme, me rrjetin shumë të degëzuar të punonjësve zyrtarë dhe të bashkëpunëtorëve të fshehtë apo të padeklaruar.

Përderisa Partia e Punës pranoi ekonominë e tregut, pluralizmin dhe krijimin e shtetit juridik, ajo duhet të reformohet edhe vetë, të demokratizohet edhe vetë nga poshtë lart. Eshtë koha që Partia e Punës t'u kthehet idealeve të Q. Stafës dhe V. Shantos. Vetëm demokratizimi i saj i vërtetë the thelbësor do të sigurojë demokratizimin e vendit tonë pa shkatërrim, pa gjak dhe me pajtim kombëtar.

Back to Top

Krijimi i shtypit demokratik është rezultati më real dhe i ndjeshëm i zhvillimeve demokratike në vendin tonë fill pas krijimit të partive politike. Vërshimi i mendimit të lirë në shtypin demokratik, etja me të cilën ai lexohet, ose më mirë përpihet nga masa e gjerë e popullit, na ngjason me vërshimin e një lumi jetëdhënës mbi një tokë të tharë, të përzhitur dhe të plasaritur nga thatësira prej një kohe shumë të gjatë. Sepse pushteti monist, si kuçedra e përrallave, i kishte zënë të gjitha vijat nga mund të vinte uji jetëdhënes.

Eshtë folur mjaft për dëmet dhe krimet që janë bërë kundër popullit nga pushteti totalitar i PPSH. Por, me siguri, ka ende mjaft për të thënë. Shtypja e pamëshirshme e shprehjes dhe e qarkullimit të lirë të mendimeve, mungesa e plotë e shtypit të lirë dhe ndalimi për të marrë informacion bashkëkohorë, është një nga aspektet më të errëta të veprimtarisë së këtij pushteti totalitar. Pasojat kemi për t'i ndjerë për një kohë të gjatë në fushat politike, social-ekonomike dhe kulturore.

Megjithëse nuk përmendej asgjëkundi në legjislacion fjala cenzurë dhe as ka qenë insstitucionalizuar me ligj ndonjë organ cenzure, ajo si një merimangë mëndjetharëse dhe shpirtvrasëse pështillte me pezhishkën e saj të gjitha mjetet e informimit publik, entet botuese, bibliotekat, tekstet dhe programet mësimore të shkollave, të gjitha botimet dhe prurjet e literaturës së huaj.

Fijet e kësaj cenzure të pashpallur drejtoheshin nga Hermesët-kasnecë të Zeusit në KQ. Zelli cenzurues arrinte deri në një absurditet të tillë, sa edhe buletinet informative të Redaksisë së jashtme të ATSH-së klasifikoheshin dhe shpërndaheshin sipas një protokolli të rreptë midis vetë hierarkëve të Partisë. Ishin të paktë ata që mund t'i lexonin të gjitha (vetëm anëtarë të caktuar të Byrosë Politike). Bëhej kjo nga frika apo dëshira për të patur rreth vetes njerëz sa të pakulturuar, aq dhe të painformuar?.

Në një shkallë më poshtë cenzura ushtrohej nga kryeredaktorët e organeve të shtypit, drejtorët e shtëpive botuese, shefat e redaksive që dhe postin e siguronin me "besnikërinë", "partishmërinë" e tyre më shumë se sa me përgatitjen kulturore dhe zotësinë profesionale.

Dhe, së fundi, ajo ushtrohej me autocenzurën. Mungesa e saj të shpinte në kthetrat e një merimange më ogurzezë, të sigurimit të shtetit, që zbatonte menjëherë dhe pa hezitim nenin për krimin e "agjitacionit dhe propagandës". Sepse mund të dënoheshe jo vetëm për veprat e botuara, por edhe për dorëshkrimet e paraqitura nëpër redaksitë e enteve botuese.

I cenzuruar në këtë mënyrë, i specializuar për të fshehur të vërtetën dhe për të mbuluar gënjeshtrën, për të dezinformuar opinionin publik, për të zbukuruar realitetin e mjerë, shtypi monist kultivonte tek "njeriu i ri" hipokrizinë sociale, përshtatshmërinë, konformizmin dhe servilizmin politik, dyzimin shpirtëror dhe intelektual, idhujtarinë, dhe për pasojë kultivonte shterpësinë mendore dhe shpirtërore.

Vetërrethimi politiko-shtetëror dhe vetizolimi ekonomiko-kulturor plotësoej me vetëburgosjen shpirtërore dhe mendonre.

Do të mbetet një nga veprat më të zeza të diktaturës së PPSH-së në fushën e kulturës kalimi në rezervat i një pjese të mirë të fondit të librave dhe të shtypit periodik të huaj (bashkëkohor kryesisht) nëpër biblioteka.

Intelektualët shqiptarë u detyruan të burgosin librat. Një pjesë të mirë edhe i ekzekutuan, duke i dërguar në fabrikën e letrës për t'u kthyer në karton. Ata u detyruan të burgosin vetveten. Të presin kordonin ushqyes për mendjet dhe shpirtërat e tyre. Nuk ka kulturë kombëtare jashtë kulturës gjithënjerëzore, sikundër nuk është i lirë një popull që nxitet të armiqësohet me të gjithë popujt e tjerë. Farën e armiqësisë e mbjellin dhe e kultivojnë tiranët pushtetmbajtës dhe kurrë popujt!

Me një fjalë, një cenzurë reale, dhe pse e padukshme, si një gardh i padepërtueshëm (si telat me gjemba përgjatë kufirit të vendosura për të penguar qarkullimin e lirë të njerëzve) pengonte të futej çdo libër apo botim që mund të nxiste mendimin e lirë.

Ç'mund të thuhet për gjymtimin e teksteve dhe programeve shkollore, që duhej t'i përshkonte si "një fill i kuq" ideologjia e Partisë dhe "mësimet e pavdekshme të sh. Enver Hoxha"? Ç'dëme kolosale i janë shkaktuar popullit, duke përgatitur në bazë të tyre breza të tërë shkollarësh gjysmakë?

Rezultatet i ndjejmë që tani. Duam të kalojmë në ekonominë e tregut dhe nuk kemi specialistë që t'i njohin ligjet e saj qoftë edhe teorikisht. Duam të ndërtojmë një shtet ligjor, një shtet juridik, një kushtetutë demokratike, bashkëkohore, dhe nuk kemi specialistë që të njohin mirë ligjet dhe nënligjet e shtetit juridik. A mund t'u vëmë faj specialistëve që nuk gjejnë asnjë literaturë nëpër biblioteka?

Kuvendi Popullor pluralist së afërmi do të shqyrtojë "Ligjin mbi shtypin". Shpresojmë se ai do të aprovojë një ligj që do të garantojë realisht të drejtën e çdo shtetasi jo vetëm për të shprehur lirisht mendimet dhe opinionet e tij në mjetet e informimit publik, por edhe të drejtën për t'u informuar lirisht me anën e mjeteve të mundshme (të arritshme) të informimit publik. Këto të drejta duhet të garantohen deri dhe me mundësinë e ndjekjes ligjore të realizimit dhe moscënimit të tyre.

Duhet të hapen të gjitha vijat e ujit jetëdhënës, që ai të vërshojë lirshëm mbi tokën arbërore, në mënyrë që të japin frutet e duhura farët e mbjella të demokracisë. Për këtë duhet të hiqet çdolloj cenzure (me përjashtim të botimeve a shkrimeve që nxisin për vepra, të cilat bien ndesh me Kushtetutën dhe cipën publike). Të marrë fund një herë e përgjithnjë monopolizimi i mjeteve të informimit publik, duke i dhënë të drejtën çdo shtetasi apo grupi shtetasish dhe jo vetëm partive politike për të hapur gazeta apo shtëpi botuese.

Duke konsoliduar me ligj një shtyp të lirë e demokratik, një shtyp të "së vërtetës", do të mbrojmë qeveritarët nga korrupsioni dhe gabimet, do të mbrojmë popullin nga qeveritarët e korruptuar, e sigurojmë dhe e bindim popullin se ai është i kulturuar dhe i denjë për të ecur në një hap dhe ballëlartë me të gjithë popujt e qytetëruar të Evropës dhe të botës, sikundër diti ai të bindë botën e qytetëruar se, megjithëqë jetoi për dhjetra vjet nën një diktaturë të egër, atij kurrë nuk iu shua etja dhe dëshira për liri dhe demokraci.

Duke konsoliduar me ligj një shtyp të lirë, demokratik, të çliruar nga çdo lloj cenzure, i vëmë një nga shtyllat kryesore godinës së shtetit juridik, që po përpiqemi të ndërtojmë.

Back to Top

Kisha vendosur të nisesha atë ditë marsi në Durrës me trenin e orës gjashtë, pasi trenat e tjerë vonojnë shumë gjatë rrugës dhe në vend të një ore udhëton më se dy orë.

Autobusat janë çrregulluar kohët e fundit, mendova me vete, dhe e mira është të shkoj në këmbë në stacion. Megjithëse binte shi, u nisa. Në stacion pranë arkës së vetme, që qëndronte hapur, kishte shumë njerëz. Ia dhashë paratë një të riu që të mirrte edhe për mua një biletë dhe po prisja nën strehën e madhe para stacionit. Por edhe aty shiu, i grumbulluar lart në çatinë prej llamarine, binte nga të çarat bile me pika edhe më të mëdha se përjashtë. Treni i orës gjashtë, për çudi, kishte shumë pasagjerë.

Vagoni, ku hipa, ishte me xhama të thyer, ndenjëse të lagura...Ndërrova vagonin. Edhe aty ishte njëlloj. Edhe tjetri, edhe tjetri. Në vagonin e fundit, shiu që binte pa ndërprerë hynte brenda.

U ula dhe do të kisha ndenjur rehat, i pështjellë me atë muzgun e errët dhe të lagështitur të atij mëngjesi, duke dremitur apo duke ëndërritur, siç bëj zakonisht kur shkoj në Durrës, duke kujtuar ndonjë ndodhi nga fëminia që kam kaluar këtu...

Pranë meje u ulën dy si bregdetas, që jepnin e merrnin njëri me tjetrin herë greqisht, herë shqip. Shqipen e flisnin shumë mirë.

Vagoni u mbush plot. Një dritë e zbehtë, që nuk e mundëte dot muzgun akoma të errët të mëngjesit, ishte nderur kudo. I pështjellur nga ai ajër i lagësht, por që tani ishte vakur nga frymët e njerëzve, zura një pozicion të rehatshëm dhe po mendoja si në dremitje.

Fqinjët e mi nuk kishin të pushuar. Flisnin me zë aq të lartë, sa nuk mund të mos i dëgjoje. Madje biseda e tyre të imponohej. Me sa mora vesh, kishin shkuar në Tiranë për të marrë vizat në ambasadën greke. Edhe në stolin tjetër, me të cilin na ndanin disa trupa njerëzish, po bëhej i njëjti muhabet. Tek e fundit, kjo ishte tema e ditës për të gjithë.

Më tepër për t'u dhënë të kuptonin dy bashkudhëtarëve të mi se edhe ne pa dashur po e dëgjonim bisedën e tyre, i them atij që ishte më i moshuar, një mesoburri babaxhan me flokë të zbardhur:

- Më falni, me sa po kuptoj, tani greku i jepka vizat pa fletë-garanci?

- Po, - m'u përgjigj, - nuk ka nevojë më për fletë-garanci.

- Ju i morët?

- Jo, por do t'i marrim.

- Vonojnë shumë?

- Varet. Një i njohuri im mori dhjetë viza brenda ditës. Varet, ti e kupton.

- Epo mirë, - i them, - të paktën tani mund të shkojnë si njerëz.

- Po, po, - vërtetoi ai.

M'u kujtuan ato që më kish thënë një shoku im. E shoqja kish qënë për vizitë në Greqi dhe kish parë shumë refugjatë shqiptarë. Kudo i shihnin me sy jo të mirë, kudo i paguanin shumë më pak se punëtorët grekë.

- Mor po, thonë se nuk i durojnë shqiptarët atje?

- Ashtu është, vërtet. Lloj-lloj njerëzish kanë shkuar.Por ata që duan të punojnë janë rregulluar mirë.

Se si më shkoi menjëherë në mendje dyndja e refugjatëve demokratë grekë nëpër tokën shqiptare. Isha i vogël atëherë, por më kujtohet fare mirë se si i pritën kudo me dhemshuri. Askush nuk shprehu shenjën më të vogël të përbuzjes për këta njerëz të gjorë që ishin të detyruar të braktisnin atdheun me gra, pleq e fëmijë.

M'u kujtua se si një ditë, në kampin e pionerëve buzë liqenit X, bashkë me ne po laheshin edhe disa fëmijë grekë që kishin ardhur tok me prindërit e tyre si mysafirë të kampit. Ata nuk dinin not dhe laheshin në cektinë. Njëri prej tyre, nja dhjetë vjeç, shkoi pak më thellë dhe ngeci në mes të barishteve. Ai ngrinte njërin krah lart duke u përpjekur t'i jepte trupit lart që të çlirohej nga barishtet dhe bërtiste. Bërtisnin edhe burrat e gratë që ishin në breg. Ndërkohë që ca nga shokët tanë më të rritur shkuan ta shpëtonin, ne shihnim me ankth se si djaloshi bërtiste dhe ngrinte njërin krah. Prisnim të pasonte ngritja e krahut tjetër, por krijohej një pauzë, kishte një lëvizje bosh. Kur e nxorën në breg ai ishte mavijosur dhe pamë se nga njëri krah kishte mbetur vetëm një cung. Ai kishte qënë me një dorë. Prindërit deshën ta rrihnin për tronditjen që u kishte shkaktuar, por shokët tanë ndërhynë dhe nuk i lanë. Të gjithëve na erdhi keq dhe na bëri përshtypje ashpërsia e tyre. Në drekë të gjithë i shpumë racionin tonë të biskotave.

Dhe ndërkohë bashkudhëtari im m'i ndërpret mendimet:

-Ata që nuk duan të punojnë, kudo e kanë pisk. Ja, djali im, iu shtrua punës. Mbledh portokalla. Këtu ishte pa punë. Dhe e di sa merr? Pesë mijë dhrahmi në ditë!

- E sa bëjnë pesë mijë dhrahmi? - e pyes si me mospërfillje.

- Pesë mijë lekë!

- Pesë mijë lekë? - më shpëtoi nga habia. Me siguri, shton shumë. Pak më shumë se pesë mijë lekë në muaj marr unë që kam punuar tërë jetën. Nuk më besohet. Megjithatë nuk e kundërshtoj. Baba është. Le të rrojë, tek e fundit, dhe ai me ca iluzione.

- Pesë mijë lekë, - më tha ai përsëri me bindje.

Më nuk fola. Kemi dëgjuar shumë kohet e fundit, mendova. Shtojnë dhe shumë.

Bashkudhëtarët e mi vazhduan bisedën e tyre. Po flisnin tani për ca të njohur që ishin rregulluar në vende të ndryshme të Evropës. Djali i Janit është rregulluar në Francë, Andonit i erdhi një pako nga Gjermania...

Ndërsa unë po tirja mendimet e mia. Po mendoja pa dashur për eksodin e përhershëm të popujve. Për eksodin e kafshëve të shkretëtirës. Kur fillon shpërngulja, kafshët nisin shpërnguljen e madhe. Të parat janë gazelet e gjora që ndjejnë mungesën e barit. Ato ngrenë turirin e lagësht dhe nuhasin vlagën e ajrit. Ku ka vlagë, ka dhe barë. Sa nisen kopetë e para, pastaj tufat e gazeleve nuk ndalen më dot. Nisen pastaj xhirafat, zebrat, të gjithë banorët paqësorë dhe barëngrënës të shkretëtirës. Dhe pas tyre menjëherë nisen mishngrënësit, luanët, tigrat, leopardët, dhe kërmëngrënësit - hienat, korbat... Jo se vuajnë nga thatësira, por nga që nuk rrojnë dot pa barëngrënësit paqësorë...

Kështu shpërngulen dhe popujt. Dynden. Dhe gjithnjë nga Lindja në Perëndim, nga Veriu në Jug. Sipas lëvizjes së Diellit, sikur thotë një shoku im. Edhe ata ikin nga thatësira dhe shkojnë atje ku ka barë të njomë. Dynden njerëzit prehistorikë gjatë ngrirjes e shkrirjes së akujve, dynden gotët, hunët, vikingët, sllavët, arabët, Azia e osmanllinjve që ngeci në trojet tona... Dhe çdo dyndje ndryshon pamjen e Evropës. Vetëm Shqipëria u tkurr në malet e saj të ashpëra e të paepura. Edhe në kohët moderne dynden italjanët në veri të Evropës, grekët në Evropë e Amerikë.

Mendoj për dyndjen e dhimbshme të shqiptarëve..."O e bukura More...". Mbushin shqiptarët Atikën, ishujt e Greqisë...pastaj Kalabrinë, Siçiljen.

Shkojnë kurbetlinjtë nëpër Lëndinën e Lotëve për të shtruar rrugët dhe hekurudhat e Evropës deri në Siberi dhe Amerikë. Marrin me vete nga një kulaç të fortë dhe një tufë borzilok të tharë si kujtim nga mëmëdheu... Dhe ja tani refugjatët, por pa kuleçë, pa një tufë me borzilok të tharë...

- Mund t'i hipësh tragetit në Sarandë. Kushton lirë, - i thotë babaxhani njërit që e pyet.

Saranda. Këtej besoj do të jetë nisur për në kurbet Naimi me të vëllezërit, Abdylin dhe Samiun..."O malet e Shqipërisë... që ju kam ndërmend ditë e natë!". Mesazhi më i thekshëm për mëmëdhenë. Iku Naimi dhe nuk u kthye më. Pse nuk u kthye? Mos vallë kishte frikë se mos prishte imazhin që kish krijuar për mëmëdhenë ? ... Nuk u kthyen as Vaso Pasha, as Samiu, as... U kthye Plaku i Vlorës, fitoi dhe iku për të mos parë dhembjen e humbjes...Noli nuk u kthye. Noli erdhi për të parën herë tek dheu i nënës dhe i babait, pastaj edhe ai iku dhe nuk u kthye më...

Jashtë filluan të vizatoheshin më shkoqur siluetat e objekteve që rrëshqisnin përgjatë trenit. Po zbardhte.

Kur sosëm në Durrës kishte zbardhur. Qielli tani ishte hapur, kishte lagështirë, por ishte mjaft ngrohtë. Marr rrugën për në shtëpinë e mikut, Kalova kafenenë para stacionit, Fermentimin dhe u futa në rrugën që të shpie në port. Po ecja pa e patur mendjen , si nëpër një rrugë që e ke shkelur shpesh herë, dhe do të isha përmendur nga mendimet, siç më ndodh zakonisht, kur të trokisja tek dera e apartamentit. Por, befas, se si hodha sytë përpara dhe shoh se në të dy anët e trotuarit nxiton një vargan jo i zakontë njerëzish. Vallë të shkojnë të gjithë në punë? Ku ? Puna ka filluar. As në shkollë nuk shkojnë, nuk shoh të kenë libra në duar. Kthej sytë prapa, e njëjta gjë. Një vargan tjetër me njerëz. Ngre kokën lart, dritaret dhe ballkonet janë të mbushura me njerëz. Mor po ç'është kjo punë? Nuk di që Durrësi të ketë sot ndonjë festë. Bri meje ecte një si fshatar me një torbë në dorë. Një vajzë e re tha me qesëndi:

- Edhe ky xhaja më duket dashka të iki ...

Shoqet e saj ia krisën të qeshurit. Pasi bëmë disa hapa më tutje, larg syve të vajzës hokatare, e pyes fshatarin:

- Si është puna? Ku shkojnë gjithë këta njerëz?

- Vallahi, nuk di gjo, - më përgjigjet si i gjorë.

Pyes një kalimtar tjetër, ai nuk më përgjgjet fare. Nxiton. Ndërkohë në mes të shakave, shpotive, dëgjoj fjalën "trageti, trageti". Aha, mendoj me vete, me sa duket sot vjen trageti nga Italia.

Miku im sa ishte ngritur dhe, pa e përshëndetur akoma mirë, e pyes:

- Si është puna? Ç'është kjo mori njerëzish që po shkon drejt portit? Po durrsakët pse kanë dalë të bëjnë sehir?

- O, nuk e di ti? - më thotë. - Kanë përhapur fjalë se do të vijnë tre tragete dhe mund të hipësh pa patur vizë. Disa kanë dy netë që flenë poshtë shkallëve të shtëpive. Disa kanë marrë dhe fëmijët me vete.

- E vërtetë është?

- Nuk e besoj. Pallavra, me siguri; -përgjigjet ai shkurt.

Miku më bëri një kafe të fortë. Nuk ndenjëm gjatë, sepse i thashë:

- Hajde dalim më mirë. Koha është e ngrohtë.

Marrim rrugën e bregdetit. Tek Banka është një kordon me policë. Nuk lejohet kalimi. Policët kanë mburoja dhe shkopinj, por janë të qetë. Rreth e qark në distancë ka plot njerëz.

është e qartë se kordoni është vendosur për të mos lejuar kalimin për në port. Trageti. Tre tragetët.

Fytyra të përgjumura, si të alucionuara, me rroba të zhubrosura dhe si të palarë e të parruar vërtiten në një ecejakje të vazhdueshme. Aty këtu disa grupe të vogla pensionistësh durrsakë. Kur kalojmë pranë njërit prej tyre, dëgjoj:

- Eme Qazimo, le të shkojnë çunat ma mirë të punojnë se të sorrollaten kot.

- Mirë thu tina, - përgjigjet me sa duket Qazimi. - Po ku i ke tragetët se! Trageti erdhi, shkarkoi pasagjerët dhe iku bosh. Kot e kanë zavallët. I kanë rrejtë.

Dhe, vërtet, trageti nuk është në vendin e tij. Ka ikur. Megjithatë, njerëzit vazhdojnë ecejakjen. Rrugicat sipër Kishës së vjetër ortodokse janë mbushur me njerëz, që enden andej këndej, pa gjetur dot një vend për t'u ngulur. Ka dhe sehirxhinjë. Dritaret, ballkonet dhe tarracat e shtëpive janë mbushur me soditës. Në krye të çdo rrugice që del në rrugën kryesore të portit ka nga një kordon me policë. Edhe para Komitetit Ekzekutiv. Ndërsa tek godina e Teatrit kordoni përshkon të gjithë sheshin e madh. Nga larg policët duken si luftëtarë të lashtësisë, me helmeta, mburoja dhe shkopinj në vend të shpatave. Atje turma është e distancuar. Kanë filluar të qëllojnë me gurë. Ushtarit të mesit i duhet të bëjë mrekullira akrobacie për t'u shpëtuar goditjeve. Kur ndonjë gur godit në shenjë, turma gjëmon, çfryn. Ndonjë polic i nevrikosur matet të qëllojë. Atëherë turma zbrapset me zhurmë. Polici lëshon gurin përtokë. Kanë urdhër të mos qëllojnë.

Tek Komiteti miku im i drejtohet një oficeri të policisë:

- Mor shok, më falni, por pse nuk i lajmëroni qytetarët se nuk ka traget. Nuk e shihni ç'po bëhet?

- Ke të drejtë, - i thotë polici. - Por me këtë merret tjetërkush. Unë kam urdhër të rri këtu.

Kalojmë sheshin dhe ngjitemi tek Klubi i rinisë, shkallët e të cilit janë mbushur me spektatorë. Që këtej duket si në pëllëmbë të dorës e gjithë rruga për në port dhe sheshi i madh. I ndarë nga kordonat e policëve, ai duket edhe më i madh.

Një dritë si e verdhë e kaltërt, e tejdukshme dhe e lehtë pështillte çdo gjë rretheqark. Një mot i tillë pas shiut shkakton një ngritje dhe një lehtësi të pakuptueshme shpirtërore. Dhe mbase kjo qe një nga shkaqet që atje u luajt me lehtësinë më të madhe një dramë e hidhur.

Përballë, në një farë distance, janë vendosur policët me helmeta e mburoja dhe turma. Të duket sikur je duke soditur përgatitjet e një beteje në lashtësi. Lufta e Trojës. Vetëm se më shkon në kokë një mendim absurd: grekët mbrojnë Trojën nga sulmet e trojanëve.

Pas kordonit të policëve plasi një bombë tymuese, e hedhur nga turma. Shpërthimi qe aq i papritur, sa disa policë u hodhën përpjetë. Turma shpërtheu në të qeshura. Gazi pushtoi gjithë sheshin. Qeshën edhe ata që ishin nëpër tarraca. Edhe vetë policët qeshën.

Një breshëri gurësh, të shkëputura nga Kalaja mijravjeçare u përplas me potere të madhe mbi makinën jeshile të policisë. Përsëri të qeshura. Sipër makinës kishte dhe altoparlant, por askush nuk i lajmëroi qytetarët se nuk kishte traget. E çuditshme! Logjika të thoshte se dikush duhej ta bënte këtë gjë. Madje duhej ta kishte bërë me kohë. Dhe ja tani ishte krijuar një gjendje pritmënie nga të dy palët, forcat e rendit dhe turma e popullit. Cila do të lodhej, cila do të mërzitej dhe do të ikte? Por asnjëra palë nuk i lëshonte pozicionet. Policia ruante gjakftohtësinë, turma maste pulsin me ndonjë gur dhe zbrapsej. Të dukej sikur po luanin lojën e shkeljes së gurit, e sharjes së nënës...

Një breshëri tjetër godet me rrapëllimë makinën misterioze ngjyrë jeshile, me perde, altoparlant dhe të armuar. Përsëri të qeshura.

Turma sikur është trimëruar pak si tepër. Dikush fillon të qëllojë xhamat e Komitetit Ekzekutiv. Njërit që kam afër dhe e shoh me gur në dorë i fola. I thashë: ç'faj kanë xhamat? Ai më pa një herë me inat, por shpejt e kuptoi se kisha të drejtë dhe nuk ia kisha me të keq. E hodhi gurin. Por, ndërkohë, një tjetër nga poshtë, që ishte rrekur disa herë ta godiste, më në fund ia arriti qëllimit dhe e bëri copë një xham të katit të sipërm. Turma bërtiti si e çliruar. Tabuja ishte shkelur... Mëllefi i gjatë filloi të zbrazej...Por kishte plot nga ata që vetëm bënin sehir. Disa shprehnin edhe pakënaqësi. Dëgjova mikun tim të thoshte:

- Mosni, mor djema! Ç'keni me ndërtesat. Janë djersa e gjaku i popullit. Asnjë qeveritar nuk i ngre godinat ku sundon me paratë e veta...

Tani loja kishte marrë fund. Guri ishte shkelur, nëna ishte sharë...

- Ikim më mirë, - më tha miku.

- Nuk rrihet më, -i thashë unë.

Kaluam përmes sheshit, ku përballë njëri-tjetrit qëndronte një rresht me djem populli, me helmeta, mburoja dhe shkopinj, dhe një turmë po me djem populli, e irrituar, buçitëse, që herë trimërohej e bënte përpara dhe herë tërhiqej e frikësuar, porsa ndonjë nga policët e zemëruar merrte gurin në dorë apo ngrinte shkopin lart...

Kaluam përmes këtij sheshi, ku të dy palët dukej sikur i kishin përfunduar përgatitjet për luftim. Dhe për rreth vetëm soditës. Asnjëri nuk u ngrit të thoshte: mor po ndaluni se jemi vëllezër,

nuk bën të vrasim njëri-tjetrin, nuk bën të shkatërrojmë.

Ikëm në shtëpi me parandjenjën e dhimbëshme të asaj që do të ndodhte dhe që asnjeri nuk u përpoq ta ndalte. Dhe ndodhi një shkatërrim i turpshëm...

Për një kohë të gjatë vrava mendjen për ato që ndodhën. Atyre që më pyetën për ngjarjet e Durrësit, u thashë se policia u tregua shumë e durueshme dhe korrekte, nuk bëri asnjë provokim. Bile u thashë se një polic, që e qëlluan keqas me gurë, në fillim ngriti shkopin i tërbuar, duke e bërë turmën të ikte me vrap. Por në çast ai vetë nisi të thërriste: "Kthehuni, kthehuni se nuk u bëj gjë!". Dhe nuk kam gënjyer. Kjo është më se e vërtetë. E pashë me sytë e mi.

Por u thashë edhe një të vërtetë tjetër, akoma edhe më të madhe. U vunë përballë njëri-tjetrit djemt e popullit. Asnjë nuk u përpoq ta ndalte lojën e shkeljes së gurit, të sharjes së nënës dhe të parandalonte përleshjen, shkatërrimin. Shkatërrimin e turpshëm. Përleshjen midis gazeleve që nuhatën vlagën jetike dhe kërkojnë bar, që duan, por s'dinë mbase si të shpëtojnë nga thatësira e lëndinës, për të cilën u thoshnin se ishte lëndina më e begatë në botë, dhe të atyre që u vënë pengesa, që u vënë gardh, i ndalin, dhe jo duke u kundërvënë personin e tyre, por vëllezërit e tyre të një gjaku.

Dhe gazelat, që e kishin nuhatur nga vinte vlaga, ku kishte bar, kur panë se u vunë barrierë, e çfrynë verbërisht, çnjerëzisht dufin e tyre, duke shkatërruar edhe vathën, ku banojnë dhe që është ndërtuar me aq mund e djersë...

Një shok më pati treguar diçka për të qeshur.Edhe atij ia kishin treguar. Por m'u betua se ishte e vërtetë.

Një person po kthehej nga një vizitë tek të afërmit në Greqi. Por me sa duket kushurinjtë "e pasur" nuk i kishin dhënë gjë. Afër kufirit kishte takuar një refugjat që e kishte të njohur. Dhe ai i kishte thënë: "Si të kthehesh në Shqipëri duarbosh?". E kishte marrë me vete dhe e kish çuar në një kishë, ku shpërndaheshin rroba për bamirësi. Duhej shënuar emri.Vizitori ishte shqetësuar. Si ta shkruaj emrin, kur nuk jam refugjat? "Mos u bëj merak, - i kish thënë refugjati. - Gjë që rregullohet". Dhe kur kishin vajtur në kishë, kish thënë:

- Ky është Simon Stefani! - duke shqiptuar kështu emrin e qeveritarit që dha urdhër për të qëlluar kundër popullit para ambasadave.

Vizitori kishte çakarritur sytë, por refugjati kishte thënë:

- Ta dinje ti sa vetë e kanë të shkruajtur emrin këtu! Të gjithë anëtarët e Byrosë Politike. Edhe Xhelil Gjoni, që na quajti tradhtarë.

Kjo, me siguri, është një hakmarrje e vogël. Marrin hak që atyre u prenë kordonin ushqyes me mëmëdhenë. Nuk i lanë të merrnin me vete dhimbjen e ndarjes, të kurbetit, tufën e borzilokut të tharë, një libër, një copëz mëmëdheu!

Back to Top

Paradoksi i parë: këto ditë presidenti i Shqipërisë nënshkroi traktatin e Helsinkit dhe Kartën e Parisit, për të cilat vite me radhë ai dhe propaganda puniste kishte vjellë vrerë. S'dihet sa dhe si e kuptoi ai domosdoshmërinë e "kthesës". Por përpjekja e parë ishte që ta paraqiste punën sikur në Shqipëri ka patur gjithnjë demokraci dhe shprehu edhe çudinë, përse Shqipërisë të mos i hapet menjëherë rruga për në KSBE, aq më tepër që fasadës së godinës i ishin bërë disa meremetime zbukuruese.

Të parin që dërgoi në Gjenevë si vëzhgues në sesionin e KSBE-së ishte Aranit Çela, shefi i drejtësisë shqiptare në periudhën e saj më të errët. Sa viktima pati grirë shpata e tij në ato vite të mbushura me fushata dënimesh, internimesh dhe dëbimesh!

Ta dinin përfaqësuesit e nderuar të këtij forumi të lartë të mbrojtjes së drejtave dhe lirive të njeriut se si i ka mbrojtur këto të drejta dhe liri ky zyrëtar i i lartë shqiptar, të cilit i dhanë dorën të parit!...

Dhe ja, erdhi "çasti i mbramë" - i përfundimit të kësaj karabinaje të demokracisë, ku gurin e parë e vuri Araniti. Atë e përfundoi bashkëluftëtari dhe nxënësi më besnik i "ideatorit" gjenial të Shqipërisë "së kuqe", Ramiz Alia. Çudi kur sheh se si ky njeri merr guzimin të nënshkruajë në emër të popullit shqiptar dy dokumenta, që kanë qenë krejt në kundërshtim me veprimtarinë e tij dhjetravjeçare. Mos është vallë ndjenja e "detyrës së partisë" që e shtyn këtë njeri të përpiqet me çdo kusht të vihet në krye të proceseve të demokratizimit të Shqipërisë për të shpëtuar atë çka mund të shpëtohet nga kaluara, para së gjithash "shoket" (e brenda tyre veten si "kryeshoku")? Kjo ka qenë strategjia dhe taktika e vijës së tij politike gjatë gjithë kësaj periudhe "lufte për demokraci". Por, ka mundësi që presidentit të mos i mungojnë dhe "brerjet e ndërgjegjes" për të kaluarën jo fort të lavdishme. Pamjet e dhëna nga televizori tregojnë pasiguri në gjestet dhe shprehjet e fytyrës së tij, ai duket më tepër sikur luan ndonjë rol duke kryer "detyrën e partisë" dhe e ndien se është ulur në një karrige që nuk është për të.

Të zihet fryma në këtë karabina që u nis nga A. Çela dhe u përfundua nga R. Alia.

Kemi dëgjuar dhe dëgjojmë plot gjera që na japin shpresa për të ardhmen, por po shohim dhe mjaft të tjera që nuk japin edhe aq shumë arsye për të qenë optimistë, sidomos në qoftë se demokracia do të vazhdojë të ecë në hullinë puniste me disa modulacione të sipërfaqshme.

Ndryshimet demokratike do të vazhdojnë të jenë gjysmake përderi sa do të kenë vulën puniste.

*

Paradoksi i dytë:

Disa ish të burgosur dhe të përndjekur politikë janë ngujuar në një grevë urie për të fituar të drejtat e tyre të ligjshme, sikur nuk u mjaftoi këtyre njerëzve vuajtja dhe uria nëpër birucat e hetuesisë, nëpër burgje e kampe, sikur nuk mjaftuan për ta poshtërimet, çnderimet publike, përpjekjet për t'u thyer karakterin, për t'i çnjerëzuar edhe brenda në burg, duke u orvatur t'i rekrutojnë si "minjë birucash" (sikundër i quanin në burg spiunët) kundër shokëve të tyre.

Nga ana tjetër, njerëz që kanë qenë bashkëpunëtorë të zellshëm të krimit kundër tyre jo vetëm shëtisin si zotërinjë të mirë në mes të Tiranës, por edhe japin "kontributin" e tyre në ndërtimin e "demokracisë sonë të re".

Kur pranojmë që ka njerëz të dënuar pa faj, atëherë duhet pranuar se ka edhe njerëz të tjerë që kanë gjykuar dhe dënuar njerëz të pafajshëm. Në rast se themi që pati viktima, duhet të pranojmë se pati dhe xhelatë! Një ish i burgosur tregon në gazetën "Republika" se si njerëz të shquar të drejtësisë sonë i kishin shkulur thonjtë për të pranuar të ashtuquajturat "faje".

Ndërkohë, xhelatët shëtisin të lirë, "të nderuar", u buzëqeshin miqve, mbase edhe ëndërrojnë për kthimin në kohërat "e lavdishme".

E pse jo? Ja, gjeneralët rusë ja bënë fora... Sa dolli do të jenë ngritur ato ditë tek ne! Por ç'e do, u ngecën në grykë atyre që i ngritën. Populli rus, me sa duket, po e bën më në fund revolucionin, por jo atë stalinist, sikundër shpresonin enveristët, por atë të demokracisë së vërtetë: kundër kampeve të përqëndrimit, kundër burgjeve, kundër çnjerëzimit. Zotërinjtë tanë stalinistë dhe enveristë, mos harroni këtej e tutje se e vetmja "gomë shpëtimi" që ju kishit nuk ekziston më!

Secili prej nesh njeh ndonjë nga ata që janë ngujuar.

Nuk mund të mos përmend një shokun tim të ndershëm të urtë, punëtor dhe patriot, i cili për shkak se tha disa fjalë kundër disa prej ish-udhëheqësve të Partisë (që pastaj vetë partia i flaku dhe i dënoi si "agjentë") u dënua me tetë vjet burgim. I shkatërruan familjen, i shkatërruan jetën... Kush e kallëzoi? Kush e dënoi? Enver Hoxha vërtet jepte vijën, por kishte të tjerë që e zbatonin atë "në mënyrë krijuese".

Pse të mos shpallet i pafajshëm shoku im? Shoqëria jonë, ligjet tona nuk mund t'i kthejnë më familjen e prishur, shëndetin e shkatërruar, vitet e humbura kot dhe në mundime, por nderin, dinjitetin mund t'ia kthejnë!

Përse u tregua kaq ngut për shpalljen e pafajësisë së Fadil Paçramit dhe të Dashnor Mamaqit? Dihet se ata kanë qenë funksionarë omnipotentë të partisë në pushtet. Sa lista me vendime burgimi, internimi, dëbimi kanë nënshkruar ata si sekretarë të komitetit të partisë?

Nuk më harrohet qëndrimi prej bajraktari dhe njerivrasës i F. Paçramit në mbledhjen e organizuar për diskutimin e romanit "Dasma" të I. Kadaresë. Aty diskutoi shkrimtari dhe poeti i talentuar B. Xhaferri. Mbase nuk kam qenë i një mendimi me mjaft gjera që ai shtroi, shumë gjëra ishin të diskutueshme apo nuk qëndronin. Por ai foli me guxim dhe hapur.

Dhe çfarë bëri F. Paçrami që ishte në presidiumin e mbledhjes? U ngrit dhe iu drejtua të pranishmëve si i xhindosur me fjalët më poshtëruese për të shkretin shkrimtar çam të persekutuar:

- E dini se kush është ky? Ky është i biri një armiku, të cilin ne e kemi pushkatuar.

Nuk më harrohet fytyra e zbehtë e Kadaresë, i cili nuk e priste një zgjidhje të tillë kaq brutale dhe arrogante dhe rrinte krejt i hutuar.

Ndërsa ish kryetari i Lidhjes, konformisti i regjur Dh. S. Shuteriqi, që ishte në krye të presidiumit, pa e hequr llullën nga buzët, i përgjigjej protestave dhe kundërshtimeve të dëshpëruara të shkrimtarit Bilalit në mënyrën më përbuzëse dhe poshtëruese:

- Dil jashtë, djalë! Na lër, tani ...!

Pas daljes së Xhaferrit nga salla, pasoi një heshtje ogurzezë. Aty nuk ishte dhënë vetëm vendimi për pushkatimin moral të një shkrimtari, por edhe të drejtës së shprehjes së mendimit të lirë ...

Mbase tani e kanë radhën të shpallen të pafajshëm ish gjeneralët, kasta më regresive që ka gjalluar në vendin tonë? Vërtet, ata mund të mos kenë bërë ato faje, për të cilat u dënuan, por dihet se kanë qenë shtruar për vite me radhë bukur mirë në sofrën që kullonte nga gjaku dhe djersa e këtij populli.

Po për njerëzit e thjeshtë, njerëzit e ndershëm, që nuk i kanë bërë keq asnjë njeriu, që kanë mbrojtur besimin, që kanë shprehur një mendim, një dyshim, ata që në një mënyrë apo në një tjetër nuk janë pajtuar me padrejtësitë që shihnin e me shtazërinë e ligjeve ekzistuese, ata që nuk kanë pranuar të bëhen spiunë? Për ata nuk u dashka të ketë pafajësi?

Një shok tjetër u dënua shtatë vjetë për agjitacion e propagandë, se nuk kishte pranuar të bëhej informator i sigurimit.

"Më thirri një burrë i veshur shik, i pudrosur dhe i lyer me kolonjë. Më foli për rreziqet që i kanosen vendit, për flotat amerikane dhe sovjetike ... Më foli për armiqtë e brendshëm që nuk rrinë duarkryq ... Duhet të jemi vigjilentë dhe me shokët... Më propozoi të bëhesha... "Të mësojmë ne si të provokosh. Shiko, ne nuk e kemi të vështirë të arrestojmë edhe për pakënaqësira që shprehin njerëzit në radhën e qumështit. Por ne duam të mësojmë gjëra të rëndësishme". I thashë se punën e spiunit nuk mund ta bëja dot. Nuk mund të afrohem me një shok dhe pastaj ta shes. Nuk mund të bëhem njeri me dy fytyra".

- Po ne ç'jemi? Spiunë? - u hodh kolonja.

- Më vishni edhe mua me uniformën tuaj, domëthënë më merrni në punë tek ju (e korigjova shpejt veten, sepse ata nuk kishin uniformë) dhe unë do të jem po aq i zellshëm sa edhe ju".

Kaloi ca kohë dhe atij vetë i ngjitën "një shok", i cili... Si përfundim atë që nuk desh të bëhej me dy fytyra e dënuan me shtatë vjet.

Një ditë, ndërsa ecnim rrugës, ma tregoi atë njeriun e pudrosur dhe të veshur shik, Kolonjën. Nga maja e kokës tek këmbët me rrobe të jashtme. Shëtiste apo nuk shëtiste bandilli! As që e vuri re shokun tim të gjorë që i kishte bërë gjëmën. Ai është një fytyrë e njohur në Tiranë, tani mund ta shikoni bile edhe nëpër lokale me ca udhëheqës të partive të porsakrijuara politike.

Dhe ja, pra, paradoksi tjetër: shëtisin bashkë ujku me qëngjin, bile qengjit ka rrezik t'i veshin lëkurën e ujkut (sepse ai mund të rrezikojë paqen sociale, unitetin e popullit), ndërsa ujkut t'i veshin lëkurën e qengjit (pse, ç'do të bëje ti në vendin e tij, ashtu e urdhëronin). Edhe zotin Ajhman e patën detyruar që të deportonte dhe shfaroste në masë çifutët, por, ama, e pagoi atë që duhej të paguante...

Nuk është fjala të paguajnë xhelatët dhe ndihmësit e tyre. Ata i damkosi historia. Bile disa edhe duhen mirëmbajtur, sepse janë arkivat e gjalla të krimit. Por, ama, edhe të pafajëshimit duhet të shpallen të pafajshëm, sikundër janë në të vërtetë. Atyre u duhen kthyer të gjitha të drejtat e humbura, të paktën ato që mund t'u kthehen, sepse shumë gjëra i humbën përgjithnjë. T'u kthejmë nderin, t'u kthejmë qetësinë, t'i fusim plotësisht në jetën shoqërore. T'i shpëtojmë nga maska e burgut që ende shihet në fytyrat e tyre (buzë të shtrënguara, muskuj të fytyrës që nuk lëvizin, sy që nuk mund të qeshin).

Tek e fundit ata qenë luftëtarët e parë të demokracisë, ata nuk u pajtuan me dhunën, nuk pranuan të quanin "parajsë" skëterrën enveriste. Edhe ne do të çlirohemi si popull nga faji ynë, sepse herë hapur, herë heshturazi, nga frika apo naiviteti, i mbështetëm apo nuk i kundërshtuam këto krime që u bënë në kurriz të vëllezërve tanë.

Ne duhet të krenohemi me ta, dëshmitarë të përhershëm që tregojnë se populli shqiptar kurrë nuk e rreshti luftën për një jetë të vërtetë, të lirë e demokratike. Ata i bëjnë nder të gjithë popullit tonë!

Back to Top

Triumfi i Partisë Demokratike në zgjedhjet e fundit në Shqipëri shënon de jure fundin e regjimit komunist në këtë vend.

Ky triumf përforcohet nga dorëheqja e Ramiz Alisë, President i Republikës gjatë periudhës së tranzicionit, i cili, me taktikat e tij për të shpëtuar atë që nuk mund të shpëtohej, e shpuri vendin thjesht në një falimentim të plotë ekonomik.

Kjo është arsyeja që partia e re e ardhur në pushtet do të përballojë shumë shpejt shumë probleme të natyrës politike, sociale dhe ekonomike që nuk mund të zgjidhen edhe aq lehtë.

Përgjegjesitë e partisë Demokratike rëndohen edhe nga fakti se ajo është partia e vetme demokratike që fitoi në zgjedhjet në Shqipëri (partitë e tjera ekzistuese janë tepër efemere, pasi kanë vetëm një komitet drejtues, një gazetë dhe një numër shumë të kufizuar anëtarësh, dhe kufizohen vetëm me përkrahjen e aktivitetit të Partisë Demokratike, për të mbrojtur interesat e tyre), por edhe nga fakti se brenda vetë Partisë Demokratike ekzistojnë më shumë se një tendencë lidhur me perspektivat e vendit në të ardhmen (të kujtojmë ish ministrat e Partisë Demokratike në qeverinë e koalicionit, Pashkon dhe të tjerët, që ishin të gatshëm t'ia jepnin pushtetin ekonomik ish klasës drejtuese të krijuar nga regjimi komunist në Shqipëri), dhe më në fund nga fakti se në Shqipëri gjendja ekonomike është shumë e rëndë.

Ekzistenca në Parlament e një partie që ka shumicën absolute dhe të një opozite të formuar nga deputete të Partisë së diskredituar Socialiste, eshtë e mbarrsur me rrezikun që në Parlament të gjitha vendimet do të aprovohen sipas direktivave të një partie të vetme, duke vënë në rrezik kështu natyrën pluraliste të demokracisë së dëshiruar.

E vetmja rrugë shpëtimi për ekonominë shqiptare është tani restaurimi i kapitalizmit që bën të mundur zhvillimin e ekonomisë së tregut të lirë. Kush do të jenë kapitalistët e rinjë në Shqipëri? A do t'u kthehen ish pronarëve të tokës dhe ish kapitalistëve të drejtat e tyre?

Nga ana tjetër deri më sot Partia Demokratike ka shprehur dëshirën dhe aspiratat e shumicës së popullit shqiptar: të çlirohet nga një regjim i ashpër dhe çnjerëzor, i ashtuquajtur komunist, dhe të jetojë në demokraci.

Por me restaurimin e kapitalizmit, Partia Demokratike interesat e cilës klasë do të shprehë në të ardhmen?

Një gjë është evidente: restaurimi dhe krijimi i raporteve kapitaliste do të sjellë një lëvizje dhe një ndarje të re në përbërjen klasore të shoqërisë shqiptare. Interesat e cilës klasë të re do të shprehë Partia Demokratike? Po partitë e tjera, duke përfshirë Partinë Socialiste? Shoqëria shqiptare, sikundër në të kaluarën, aspiron të jetë një shoqëri evropiane. Ajo dëshiron të besojë se Europa dhe Shtetet e Bashkuara do ta ndihmojnë për të kapërcyer vështirësitë ekonomike. Megjithatë, duke pas qenë në të kaluarën një lodër në duart e vendeve evropiane, që kanë dashur dhe janë përpjekur gjithnjë ta ndajnë Ballkanin në sfera influence, duke e lënë këtë vend të vogël nën influencën e Lindjes (në fillim nën Turqinë dhe pastaj nën Rusinë, duke e venë nën rrezikun e vazhdueshëm të vendeve fqinje, tepër agresive dhe të mbështetur nga shteti carist apo sovjetik), ekziston midis popullit shqiptar një mosbesim i fshehur përsa i takon politikës së këtyre vendeve evropiane.

Më i keq është fakti se forcat që kanë qeverisur Shqipërinë në të kaluarën patën berë aleanca me forcat apo qeveritë e vendeve të huaja për interesat e tyre vetiake dhe jo për interesat e atdheut (Mbreti Zog mbështetej nga serbët, udhëheqësi komunist Hoxha u mbështet nga Jugosllavia, Rusia dhe Kina).

Me cilët popuj evropian aspiron të lidhet Partia Demokratike? I vetmi vend që nuk është diskredituar deri më sot në opinionin publik shqiptar janë Shtetet e Bashkuara, që kanë mbështetur gjithnjë integritetin e Shqipërisë dhe ku ekziston një diasporë shqiptare shumë e nderuar.

Çfarë natyre do të ketë kapitalizmi në Shqipëri? Shqiptarët do të aspironin të krijonin një tip kapitalizmi të reformuar si në vendet evropiane të Veriut, Zvicer, Suedi, Norvegji, Danimarkë dhe Belgjikë, por Shqipëria është tepër e papregatitur nga pikëpamja ekonomike dhe politike për këtë. Standarti i jetës dhe niveli i zhvillimit ekonomik janë sot për sot tepër të ulët. Marrëdhëniet e mira ekonomike dhe kulturale me këto vende do të ishin shumë fitimprurëse për Shqipërinë.

Me vendet fqinje Shqipëria aspiron të ketë marrëdhënie të mira, ajo aspiron të forcojë marrëdhëniet me Republikën Italiane. Ndihma e shtetit italian në këtë periudhë mjerimi është tepër e rëndësishme për popullin shqiptar. Sinqeriteti, me të cilin u dha kjo ndihmë, i ka pakësuar dyshimet lidhur me politikën italianë kundrejt Shqipërisë, dyshime që kanë lindur në mënyrë të natyrshme për shkak të qendrimit të Italisë gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore.

Shqipëria dëshiron të ketë marrëdhënie të mira me Jugosllavinë dhe Greqinë. Megjithatë problemet e minoriteteve shqiptare në këto vende, sidomos i tre milion shqiptarëve në Kosovë, por edhe pretendimet territoriale të këtyre vendeve kundrejt Shqipërisë, do të varen si shpata e Damokleut në të ardhmen mbi këto marrëdhënie.

Rindërtimi i ekonomisë shqiptare do të kapë një periudhë të gjatë kohe. Emigrimi dhe turizmi duhet të jenë një nga rrugëdaljet për zgjidhjen e problemeve ekonomike në një kohë të shkurtër. Por përsa i përket emigracionit, dyert e Evropës janë rreptësisht të mbyllura për shqiptarët, ndërsa për turizmin duhen investime nga ana e vendeve të tjera.

Muajt e ardhshëm do të jenë një provë e madhe, një grand test, jo vetëm për demokracinë shqiptare, por edhe për Europën, ndërkohë që Europa duhet të tregojë se inkurajon sinqerisht demokracinë në Shqipëri.

Back to Top

Marrim shkas për të përsëritur edhe një herë të vërtetën e madhe se "zëri i shqiptarëve tingëllon i fuqïshëm në dobi të mëmëdheut", kur ata janë të bashkuar, nga demostrata e madhe e shqiptarëve të Amerikës që u mbajt ditën e hënë në United Plaza të New Yorkut, qëllimi i të cilës ishte që t'u bënte të njohur edhe një herë zyrtarëve të lartë të OKB-së, përfaqësuesve të shteteve-anëtare të kësaj organizate dhe opinionit publik amerikan kërkesat e shqiptarëve të Kosovës dhe të shqiptarëve etnikë në Mal të Zi dhe Maqedoni.

Me zhvillimin e kësaj demonstrate të madhe lexuesi mund të njihet gjerësisht në informacionin dhe reportazhin e gazetës. Ajo tregoi edhe një herë këmbënguljen e shqiptarëve për të arritur në mënyrë paqësore realizimin e të drejtave të tyre njerëzore të patjetërsueshme dhe të garantuara nga të gjitha dokumentet e Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Komuniteti i shqiptarëve të Amerikës ka një traditë të shquar në luftë për çështjen kombëtare. Kjo traditë zë fill me themelimin e Konfederatës panshqiptare "Vatra", e cila mblodhi në gjirin e vet të gjithë shqiptarët e Amerikës pa dallim besimi dhe bindjeje politike dhe dha një kontribut të madh në njohjen e pavarësisë së Shqipërisë dhe në konsolidimin e shtetit të parë shqiptar. Ajo, duke qënë një organizatë kombëtare monolite, ndikoi në shkallën më të lartë në opinionin publik amerikan dhe në qeverinë amerikane për njohjen e pavarësisë së Shqipërisë, në një kohë kur armiqtë shekullorë të shqiptarëve, ishin vërsulur që ta shqyenin dhe ta copëtonin në mes tyre. Dhe përkrahja e shtetit amerikan, këmbëngulja e presidentit Willson ishin një nga faktorët kryesorë që e shpëtuan Shqipërinë nga copëtimi.

Tani para kombit shqiptar qëndrojnë dy probleme të mëdha: demokratizimi dhe përparimi i mëtejshëm i Shqipërisë dhe sigurimi i të drejtave dhe lirive themelore njerëzore për shqiptarët që jetojnë në trojet e tyre në ish Jugosllavi. Për të dyja një ndihmë të madhe mund të japë komuniteti i madh i shqiptarëve të Amerikës, nëse ai do të jetë i bashkuar, ashtu sikundër e ka patur për traditë gjithmonë dhe sikundër e tregoi për herë të fundit në demonstratën e madhe të së hënës.

Komuniteti shqiptar në Amerikë ka fatin të jetojë në një shtet, i cili duke qenë vetë shembulli i demokracisë, duke qënë vetë shembulli i respektimit të të drejtave dhe lirive njerëzore, i ka vënë vetes si qëllim që të bëhet mbrojtësi i tyre kudo që ato shkelen, duke u bërë kështu promotori kryesor i vendosjes së një Rendi të Ri botëror.

Komuniteti shqiptaro-amerikan, sikundër deklaroi para disa ditësh senatori Lieberman, me respektin që ka fituar ia ka hapur vetes rrugën për t'u dëgjuar nga qeveria amerikane.

Back to Top

Rruga e ndërtimit dhe e konsolidimit të demokracisë nuk është e lehtë, aq më tëpër në një vend si Shqipëria, ku për një kohë të gjatë u punua për mbjelljen e armiqësisë nëpërmjet të të ashtuquajturës "luftë e klasave".

Natyrisht, demokracia vendoset nëse të gjitha forcat politike të vendit arrijnë konsensusin që nëpërmjet rrugës së dialogut politik, të veprimeve ligjore të ndërtojnë një shtet juridik, ku të gjithë të kenë mundësinë haptazi dhe me vullnet të lirë të kontribuojnë në zhvillimin e përparimin e shoqërisë.

Një pengesë e madhe në arritjen e këtij qëllimi mund të bëhen ata njerëz, të cilët me dashje, por ndoshta edhe pa dashje, kanë shërbyer si bashkëpunëtorë të padeklaruar në shërbimet sekrete të ish shtetit komunist. Ata mund të pengojnë për shumë arsye, midis të cilave mund të përmendim disa. Duke qenë se kanë një të kaluar jo të lavdishme, shumë prej tyre përpiqen ta mbulojnë atë me ekstremizëm, të tregohen si partizanët më të flaktë të demokracisë dhe antikomunistët më të vendosur, aq sa depërtojnë jo vetëm në radhët e partive të ndryshme, por nganjëherë të zënë ndër to edhe poste me mjaft përgjegjësi, duke u bërë kështu shkak i shumë luhatjeve brenda këtyre partive, i shfaqjes së ekstremizmave, që gjithnjë janë të dëmshme për zhvillimin demokratik të shoqërisë.

Përveç kësaj, bashkëpunëtorët e fshehtë të shërbimeve sekrete, kanë patur një organizim të përsosur dhe një lidhje mjaft të fortë me qendrën që i ka drejtuar. Kush mund ta sigurojë shoqërinë tonë se këto lidhje nuk mund të shfrytëzohen në çaste të caktuara, aq më tepër që drejtuesit e këtyre shërbimeve mund të përdorin edhe kërcënimin për zbulimin e bashkëpunimit të dikurshëm të këtij apo atij personi dhe në këtë mënyrë ta detyrojnë nën kanosjen e demaskimit të kryejë misionet që mund t'i ngarkohen. Ish shërbimet sekrete komuniste me rrjetin e gjerë të bashkëpunëtorëve të tyre të padeklaruar përbëjnë gjithnjë një rrezik potent për zhvillimin e demokracisë në Shqipëri në të gjitha fushat, të politikës dhe të ekonomisë.

Çdo shtet ka shërbimet e veta sekrete, por shërbimi sekret i ish regjimit komunist ka qenë një aparat i pashembullt dhune psiqike dhe fizike, terrori dhe frike, duke dalë shpesh herë edhe mbi ish partinë komuniste që sundonte me të njëjtat metoda.

Hapja e dosjeve për t'i bërë të ditur opinionit publik shqiptar se cilët kanë qenë bashkëpunëtorët e fshehtë nuk duhet të bëhet për qëllime hakmarrjeje. Natyrisht, ata do të pësojnë moralisht, por bashkëpunëtorë të tillë është mirë që të njihen dhe kështu t'u hiqet mundësia për të patur funksione publike apo për t'u marrë me punët publike. Në të njëjtën kohë ky do të ishte edhe një shpëtim për ta, pasi asnjë kërcënim nuk mund t'i detyrojë më që t'u shërbejnë qëllimeve të errëta.

Back to Top

Në dy emisionet e fundit të radios së Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, udhëheqësi i ligës dhe i radios akuzoi pa argumente politikën redaktuese të gazetës "Illyria".

Do të ishte e padobishme të polemizonim me udhëheqësin e kësaj radioje, por nuk do të ishte as dhe modeste për redaksinë të fliste për punën e saj.

Megjithatë, jemi të detyruar t'i shfaqim edhe një herë qëllimet e botimit të gazetës "Illyria".

Gazeta "Illyria", që nga numri i parë, i ka venë vetes si qëllim të ruajë dhe të konsolidojë traditat kulturore dhe patriotike të komunitetit shqiptar që jeton në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të ndihmojë me të gjitha mundësitë zhvillimin dhe përparimin e atdheut tonë, Shqipërisë, si dhe të informojë opinionin dhe institucionet amerikane e ndërkombëtare për çështjen e Kosovës, të Maqedonisë, Malit të Zi dhe Preshevës me rrethinë.

Gazeta "Illyria" është e ndërgjegjshme se problemet që përballon tani populli shqiptar janë të mëdha dhe të vështira. Me shembjen e regjimit komunist dhe fitoren e demokracisë në Shqipëri, para popullit tonë qëndron detyra shumë e vështirë e konsolidimit të rendit të ri demokratik nga pikëpamja politike dhe ekonomike. Detyrë e lartë patriotike e komunitetit tonë është që të mbështesë ato forca, që janë në pararojë të këtyre proceseve, që dëshirojnë të ndërtojnë një Shqipëri vërtet demokratike, të qytetëruar, perëndimore. Megjithëse peshën kryesore në këtë drejtim e kanë ato forca politike që veprojnë realisht në Shqipëri, sepse u takon atyre para së gjithash detyra që ta shpien para dhe ta ngrenë lart këtë proces të përtëritjes demokratike të atdheut, nuk ka asnjë dyshim se komuniteti mund të ndihmojë shumë, duke mbështetur forcat politike më progresive dhe demokratike.

Problemi i dytë i madh është ai i popullsisë shqiptare që jeton në trojet e veta, në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, Preshevë me rrethinë dhe në Çamëri. Komuniteti ka dhënë një kontribut të madh në njohjen e shtypjes dhe padrejtësive, të cilave u janë nënshtruar vellezërit tanë në këto vise, si në opinionin publik dhe administratën amerikane, ashtu dhe në opinionin botëror. Në këtë kontekst, gazeta "Illyria" tash dy vjet përpiqet që t'u japë krahë këtyre përpjekjeve, duke respektuar gjithnjë parimet demokratike të shtypit të lirë, ka qenë dhe do të jetë tribunë për shfaqjen e opinioneve të ndryshme, pavarësisht nga pikëpamjet politike, por që kanë për bazë dhe pikësynim afrimin, bashkimin e shqiptarëve. Ne besojmë se shtypi i lirë është mjeti më i mirë për të mundur diktatin dhe njëmendësinë politike.

Gazeta "Illyria" asnjëherë nuk ka rënë në kurthin e interesave grupore a personale dhe këtë nuk do ta bëjë as në të ardhmen, sepse interesat e popullit dhe të atdheut për të janë mbi interesat personale të kujtdo qofshin ato e aq më tepër të individëve egocentrikë që ia mveshin vetes kontributin atdhetar të dhënë nga i gjithë komuniteti.

Për të gjitha këto probleme, për të gjithë ata që duan të kontribuojnë për zgjidhjen e tyre, gazeta ka qenë, është dhe do të jetë e hapur gjithmonë!

Gazeta është përpjekur të pasqyrojë çdo aktivitet politik, kulturor dhe arsimor të komunitetit, të pasqyrojë ngjarjet më të rëndësishme në Shqipëri, në Kosovë dhe në viset e tjera, ku jetojnë shqiptarët, si dhe luftën e përpjekjet e tyre të pareshtura për të shpëtuar nga shtypja skllavëruese.

Mbështetja e komunitetit ka qenë, është dhe shpresojmë se do të jetë edhe në të ardhmen e pakursyer për të kontribuar sa më mirë të gjithë së bashku në zgjidhjen e këtyre problemeve. Gazeta "Illyria" ka lindur dhe gjallon për të pasqyruar jetën dhe aspiratat demokratike dhe liridashëse të komunitetit tonë shqiptar në SHBA. Ajo ka pasur fatin të shohë dritën në vendin më të madh demokratik të botës, në SHBA, dhe ky fakt na obligon edhe më shumë për tolerancë, dashuri dhe mirëkuptim.

Back to Top

Vizita e Shënjtërisë së Tij Papës Gjon Pali i Dytë në Shqipëri shënon kulmin e një etape të re në zhvillimin spiritual të shqiptarëve, të cilëve për më se pesë dekada iu mohua e drejta e besimit, liria e mendimit dhe e fjalës. Dhe kjo mund të thuhet jo vetëm për ithtarët e besimit katolik, por edhe për të gjithë besimtarët e tjerë, sikundër mund të thuhet me plot të drejtë edhe për ateistët, pasi edhe ata si të gjithë të tjerët ishin të cënuar në të drejtën e tyre për të menduar të lirë. Regjimi komunist duke shkallmuar besimet, duke robëruar mendimin, u përpoq të krijonte një besim të ri, i cili kishte për idhuj njerëz të korruptuar, egoistë, mediokër, që vinin interesat e tyre pushtetmbajtëse mbi interesat shpirtërore, morale dhe materiale të bashkëkombasve të tyre.

është një gëzim i madh që vjen për ta dëshmuar tabllonë e re të lirisë së mendimit dhe të besimit në kushtet e demokracisë së porsakrijuar në Shqipëri një luftëtar kaq i palodhur për të drejtat njerëzore dhe kundër shtypjes shpirtërore të regjimit komunist, siç është Shënjtëria e tij Papa Gjon Pali i Dytë, udhëheqësi i Kishës Katolike Botërore, i cili edhe nga vetë eksperienca e tij jetësore i ka njohur restriksionet dhe humnerat shpirtërore nën regjimin komunist.

Shënjtëria e Tij vjen në një vend, populli i të cilit ka qenë shembulli i tolerancës fetare, ku ithtarë të besimit katolik, orthodoksë dhe myslimanë kanë bashkëjetuar gjatë shekujve dhe kanë bashkëpunuar për lartësimin e qytetërimit të tyre.

Shënjtëria e Tij vjen në një vend, i cili është i pasur me traditat e besimit katolik, për të cilin kanë luftuar me penë dhe armë prelatë të tillë të Kishës dhe intelektualë të shquar të epokës së tyre, si Pal Engjëlli, Marin Barleti, Gjon Buzuku, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani, Shtjefën Gjeçovi, Gjergj Fishta dhe plot të tjerë.

Ai vjen për të shuguruar arqipeshkvët dhe ipeshkvët e rinj të kishës katolike shqiptare, që gjithashtu kanë kontribuar në ruajtjen dhe forcimin e besimit në besimtarët katolikë, dhe me shembullin e tyre, edhe tek besimtarët e feve të tjera.

Ky nuk do të jetë vetëm shugurimi i klerikëve të lartë të Kishës katolike, por do të jetë njëkohësisht edhe shugurimi i demokracisë së vërtetë që është duke u ndërtuar në Shqipëri. Prandaj dhe vizita e Shënjtërisë së Tij Papës Gjon Pali i Dytë do të pritet me gëzim jo vetëm nga besimtarët katolikë, por edhe nga të gjithë shqiptarët, pa dallim nga besimi i tyre.

I urojmë mbarësi Shënjtërisë së Tij Papa Gjon Pali i Dytë në këtë mision të shpalljes botërisht dhe të konsakrimit të përtëritjes shpirtërore të Shqipërisë.

Back to Top

Duke filluar nga ky numër herë pas here do të botojmë biografinë e shkurtër të presidentëve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, sipas rradhës që ata kanë shërbyer në këtë post të lartë.

Për të kuptuar natyrën e re dhe të ndryshme të këtij posti me atë të drejtuesve më të lartë në vendet e ndryshme të botës, në kohën e shpalljes së pavarësisë së Shteteve të Bashkuara, po citojmë një shënim të gazetës The Saturday Evening Post në vitin l931 lidhur me problemin që doli për mënyrën se si i duhej drejtuar presidentit:

"Vetë emri me të cilin i duhej drejtuar George Washington-it ngjalli një diskutim të zjarrtë. "Lartësia e tij, President i Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Mbrojtës i tyre" u përzgjodh nga komiteti i Senatit, por meqë komiteti i Dhomës refuzoi ta pranonte këtë titull, që të kujtonte vendin amë, "Zoti President" u përcaktua si forma më korrekte një herë e përgjithmonë".

Për të kuptuar rëndësinë e madhe të atij që mban këtë post, si dhe përgjegjësitë e tij të mëdha, na lejoni të citojmë një thënie të Albert Atwood-it në gazetën Post të datës 3 qershor l933:

"Në ndryshim nga Kongresi, ai është gjithmonë në sesion. Ai është tendosja e pallogaritshme e udhëheqjes më të lartë dhe e përgjegjësisë finale njëherësh. Për të nuk ka alibi. Kur të gjithë ekspertët dhe këshilltarët të kenë ikur, ai duhet të mbështetet në mënçurinë e tij".

George Washington është i njohur si "Babai i Kombit". Ai qe presidenti i parë i Shteteve të Bashkuara dhe si i tillë i dha i pari tonin kësaj zyre.

Back to Top

Back to Top

Në konfliktin e mprehtë ndërmjet partive në vitin l800, Thomas Jeffersoni shkruante në një letër private: "Unë jam betuar para altarit të Zotit se do të kem armiqësi të përjetshme kundër çdo forme të tiranisë mbi mendjen e njeriut".

Ky avokat i fuqishëm i lirisë lindi në vitin l743 në Albemarle County, Virginia, duke trashëguar nga i ati, plantator, nja 5.000 akra tokë, dhe nga e ëma, që ishte nga familja Randolph, një pozitë të lartë shoqërore. Ai studjoi në College of William and Mary, pastaj studjoi drejtësinë. Në vitin l772 u martua me Martha Wayles Skelton, një vejushë, që e solli për të jetuar bashkarisht në shtëpinë akoma të papërfunduar në Monticello.

Me quka në fytyrë e flokë të verdhë, mjaft i gjatë dhe jo elegant, Jefferson ishte elokuent në të shkruar, por nuk ishte orator para publikut. Në Dhomën e Përfaqësuesve të Virginias dhe në Kongresin Kontinental ai kontribuoi më shumë me penën se sa me zërin e tij në kauzën atdhetare. Si "anëtar i heshtur" i Kongresit, Jefferson, në moshën 33-vjeçare, hartoi projektin e Deklaratës së Pavarësisë. Në vitet që pasuan ai punoi me ngulm që t'i bënte realitet fjalët e kësaj deklarate në Virginia. Ndër veprat e tij më të shquara ka qënë hartimi i një ligji, që vendoste lirinë fetare dhe që u aprovua në vitin l786.

Në vitin l786 Jeffersoni shkoi në vend të Benjamin Franklinit si ministër në Francë. Simpatia që kishte për Revolucionin francez e futi në konflikt me Alexander Hamilton, kur Jeffersoni ishte Sekretar i Shtetit në Kabinetin e Presidentit në Washington. Ai dha dorëheqje nga ky post në vitin l793.

Nisi një konflikt i mprehtë politik dhe u formuan dy parti të ndara politike, Federalistët dhe Republikanët-Demokratë. Gradualisht Jeffersoni u bë prijës i Republikanëve, të cilët ushqenin simpati për çështjen e revolucionit në Francë. Duke sulmuar politikën e Federalistëve, ai kundërshtoi një Qeveri të fortë të centralizuar dhe mbrojti të drejtat e shteteve.

Ai nuk fitoi në zgjedhjet presidenciale të vitit l796 vetëm për pak vota. Ai u bë Zëvendës President, mgjithëse kishte qenë kundërshtar i Presidentit Adams. Në vitin l800 zgjedhësit republikanë, duke u orvatur t'i zgjidhnin si Presidentin, ashtu edhe Zëvendës Presidentin nga partia e tyre, shkaktuan një votim plotësues për Jeffersonin dhe Aaron Burrin. Hamiltoni, që nuk donte as Jeffersonin dhe as Burrin, megjithatë kërkoi të zgjidhej Jeffersoni.

Kur Jeffersoni u zgjodh President, kriza në Francë kishte kaluar. Ai bëri shkurtime në Ushtri dhe Marinë, pakësoi buxhetin, hoqi taksën për uiskin që urrehej aq shumë në Perëndim, dhe reduktoi borxhin shtetëror në një të tretën. Ai dërgoi gjithashtu një skuadrilje amerikane për të luftuar kundër piratëve që nuk linin të qetë tregtarët amerikanë në Mesdhe. Më vonë, megjithëse Kushtetuta nuk parashihte blerjen e tokave të reja, Jeffersoni i la mënjanë skrupujt përsa i përket karakterit kushtetues të veprimeve të tij, kur iu paraqit rasti të blinte nga Napoleoni në vitin l803 Territorin e Louisian-ës.

Gjatë kohës së presidencës së tij, ai qe gjithnjë e më tepër i shqetësuar që të mos lejonte Kombin e tij që të përfshihej në luftërat napoleonike, megjithëse si Anglia, ashtu dhe Franca i shkelnin të drejtat neutrale të tregtarëve amerikanë.

Jeffersoni, pasi mbaroi afati presidencial, u tërhoq në Monticello dhe u muar me projekte të ndryshme, midis të cilëve me projektin e madh të Universitetit të Virginia-s.

Një fisnik francez pati thënë se Jeffersoni e pati vendosur shtëpinë dhe mendjen e tij "në një pozicion të lartë, nga i cili mund të sodiste universin".

Ai vdiq me 4 korrik l826.

Back to Top

Nga një herë ndodh që gati para syve tanë ndodhin ngjarje në dukje të vogla, të zakonshme dhe jo aq të rëndësishme, por të cilat me kalimin e kohës marrin një rëndësi dhe vlerë të dorës së parë.

E tillë ishte edhe mbledhja e prindërve të nxënësve të komunitetit shqiptaro-amerikan të Bronx-it të shtunën me datë 3 prill në Eight Public School të Bronx-it, e organizuar me inisiativën shumë të lavdërueshme të veprimtarëve të palodhur të këtij komuniteti, zotërinjve Pashko Camaj dhe Esad Rizaj, për të themeluar një shoqatë kulturore-arsimore, e cila do të ketë për qëllim kryesor jo vetëm ruajtjen e zhvillimin e traditës kulturore shqiptare, por edhe promovimin e kërkesës për krijimin mbi baza zyrtare të një shkolle dygjuhëshe shqip-anglisht në Bronx.

Në këtë mbledhje ndodheshin edhe ish kongresmeni Mario Biagi, mik dhe dashamirës i kahershëm i shqiptarëve të Amerikës, si edhe zoti James P. Sullivan, Drejtor i personelit mësimor të Distriktit l0 të Bronxit.

Sikundër tha zoti Esad Rizaj në fjalën e tij të hapjes, ne duam që fëmijët e shqiptarëve të lindur dhe të rritur në SHBA jo vetëm të mos e humbasin gjuhën e nënës, por ta mësojnë atë në shkollë, ku të marrin edhe njohuri shkencore për historinë dhe kulturën e atdheut tonë të parë, në mënyrë që të mos e ndiejnë veten të huaj dhe të pabarabartë me moshatarët e tyre kur të kthehen përkohësisht apo përfundimisht në vendlindjen e prindërve.

Ai foli për punën e lavdërueshme të grupit të arsimtarëve P.Velaj, H. Gjonbalaj, të drejtuar nga zoti Hasan Gashi, të cilët, vullnetarisht, pas kryerjes së punëve të tyre për sigurimin e jetesës, vijnë këtu çdo të shtunë dhe u mësojnë vazjave dhe djemëve shqiptarë gjuhën shqipe. Ai përmendi mjaft prindër atdhetarë, që kanë kontribuar për të paguar lokalin e shkollës si Rexhë Xhaklin (4 muaj), Rustem Gecin (2 muaj) etj.

Tani, tha zoti Esad Rizaj, është puna të themelohet një shkollë dygjuhëshe, e cila do të ketë trupën e saj arsimore të përbërë edhe nga mësuesë shqiptarë dhe që do të subvencionohet nga shteti amerikan. Por për këtë duhet që të gjithë prindërit me banim jo vetëm në Bronx, por edhe në rrethina, të regjistrohen dhe të marrin pjesë në zgjedhjet për këshillat e prindërve. Sa më tepër vota të kemi në këto këshilla, aq më të sigurt do të jemi për realizimin e këtij qëllimi.

Të pranishmit i përshëndeti ngrohtësisht ish kongresmeni Mario Biagi, i cili theksoi se populli shqiptar ka një kulturë të lashtë, me rrënjë më të thella se kultura romake dhe për këtë shqiptarët duhet të jenë krenarë.

Ai e këshilloi komunitetin të jetë kompakt, të ketë një udhëheqje unike për të realizuar plotësisht aspiratat e tij në shoqërinë amerikane. Ai e cilësoi krijimin e një shkolle të tillë si një mundësi të madhe që djemtë dhe vajzat e komunitetit tonë të përgatiten për të dhënë kontribute të shquara në jetën kulturore, shkencore dhe politike për shoqërinë amerikane dhe atë shqiptare.

Mbledhjen e përshëndeti edhe zoti James P. Sullivan, drejtor i personelit mësimor të Distriktit 10 të Bronxit. Ai transmetoi edhe përshëndetjen e përkrahësit dhe bashkëpromovuesit të palodhur të kësaj ideje dr. John ReeHill, Drejtor i arsimit për Distriktin l0 të Bronxit.

Zoti Pashko Camaj i bëri thirrje komunitetit shqiptaro-amerikan të Bronxit, që arrin në mbi l5 vetë, të bashkojnë përpjekjet për realizimin e këtij qëllimi dhe i ftoi që të japin kontributin e tyre, duke u regjistruar (brenda 8 prillit) për të marrë pjesë në zgjedhjet e këshillave të prindërve në shkolla.

Prof. Velaj, gjithashtu një ndër inisiatorët e këtij projekti, bëri të ditur se arsimtarët e diplomuar shqiptarë mund t'i paraqesin rezumetë e tyre brenda muajit në adresën ........ Ai tha se krijimi i kësaj shkolle do të shoqërohet edhe me formimin e një trupe pedagogjike shqiptare, pozicioni i të cilës do të formalizohet zyrtarisht.

Në përkrahje të kësaj ideje shumë të rëndësishme u shprehën në mbledhje kleriku i sektit bektashi zoti Ramaj, zotërinjtë H. Gashi, N. Prela, Xh. Kukaj, H. Prengjoni etj.

Dihet se komuniteti shqiptaro-amerikan në SHBA është përpjekur gjithnjë që t'i ruajë traditat gjuhësore, kulturore dhe shpirtërore, që e lidhin me dheun mëmë, ka botuar qindra gazeta, libra, revista, ka formuar shoqëri e shoqata kulturore, shkolla mbi bazat e vullnetit të mirë për mësimin e gjuhës shqipe, por nuk ka patur ende një shkollë të rregullt dygjuhëshe shqip-anglisht, ku në mënyrë sistematike të mësohet gjuha, historia dhe kultura shqiptare.

Theksojmë se kjo është hera e parë që po bëhet një përpjekje serioze për të përfituar nga ligjet demokratike të shtetit amerikan për të krijuar jo vetëm një shoqatë kulturore-arsimore, por edhe një shkollë dygjuhëshe shqip-anglisht, e cila do të subvencionohet nga shteti amerikan. Të gjithë shqiptaro-amerikanët mund dhe duhet të kontribuojnë për realizimin e kësaj ideje, që ka të bëjë me të ardhmen e komunitetit tonë dhe të brezave tanë të ardhshëm.

Back to Top

Në rast se shkon në Manhattan, pa dashur lumi i njerëzve që vërshon rretheqark teje, kudo që të kesh zbritur apo kudo që të ndodhesh, të merr me vete dhe të shpie drejt Rockfeler Center- kompleksin privat më të madh të ndërtesave e objekteve të tjera për biznes dhe pushim, jo vetëm në New York, por në të gjithë botën.

Ky kompleks përfshin l9 godina të mëdha, të ndërtuara në një sipërfaqe prej 22 akrash, që themeluesi i saj John D. Rockfeller Junior ia mori me qira Columbia University në vitin l928. Ai u konceptua si "një qytet brenda qytetit", domethënë si një kompleks urban i pajisur me të gjitha objektet e nevojshme për një qytet, duke përllogaritur tre elementët e domosdoshëm: ajrin, dritën dhe transportin.

Qendrën e këtij ansambli dhe ndërtesën e tij të parë e përbën qiellgërvishtësi G.E. Building, 70 katësh, 850 këmbë i lartë, i cili u mendua si "flamurmbajtës" për qiellgërvishtësit e tjerë që u ndërtuan dhe iu shtuan më pas, duke ruajtur gjithnjë raportet e hapësirës midis tyre. Vetëm veprat e artit, të punuara nga artistët më të njohur të kohës, arrijnë në l00, duke e bërë këtë ansambël "muzeun" më të madh "nën qiell të hapur" në Amerikë.

75.000 vetë punuan për ndërtimin e këtij kompleksi për dhjetë vjet me radhë (l931-l940).

Nëpër parqet, pranë shatërvaneve, kafeneve jashtë dhe brenda ndërtesave do të shikosh një mori të panumërt njerëzish të racave, kombësive dhe të moshave të ndryshme. Menjëherë e ndien veten sikur të ishe në një Romë apo Babilon të ri. Aq më tepër që të gjitha veprat e artit në këtë ansambël janë realizuar në frymën e mitologjisë greke, kryesisht, por edhe asaj të Lindjes. Atmosfera këtu është gjithnjë festive, jo vetëm për shkak të numrit dhe larmisë së madhe të vizitorëve, që lëvrijnë kudo, por edhe të flamurëve ngjyra-ngjyra që valviten rretheqark sheshit, midis të cilëve edhe flamuri i kuq me shkabën e zezë në mes.

Para G.E. Building ndodhet Rockfeler Plaza. Në Lower Plaza (Sheshi i Ulët), që është ndërtuar nën nivelin e sheshit të madh, ndodhet një shatërvan, i cili në verë flladit me freskinë e tij vizitorët e ulur nëpër tavolina, ndërsa në dimër sheshi mbulohet me akull dhe shërben për të rrëshqitur me patina. Në mbrëmje ai vezullon i gjithi nga dritat.

Në ball të shatërvanit spikasin vargjet e Eskilit të Madh:

"Prometeu, mësuesi i çdo arti, solli zjarrin që u bë për të vdekshmit një mjet për të arritur qëllime të madhërishme".

Ndërsa para shatërvanit është vendosur skulptura e famshme e "Prometeut" e punuar nga Paul Manship. Ky nuk është një Promete i përvuajtur, i ngrysur, nga dhëmbjet fizike dhe shpirtërore, i mbërthyer në majë të shkëmbit, sikurse e përfytyrojmë ne ballkanasit zakonisht me tragjizmin tonë të vrejtur. Jo, aspak. Ai është një djalosh i ri me një pishtar në dorë, i hepuar pak, duke fluturuar poshtë, në drejtim të tokës, në drejtim të njerëzve. është krejt i praruar. Dhe prej tij buron vetëm rini, bukuri, siguri e qetë dhe optimizëm. Një optimizëm karakteristik për popullin amerikan. Meqë ra fjala, me cilindo amerikan që të flasësh, do të shohësh